İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 11. sınıf

Edebiyat ve Felsefe: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf felsefe Edebiyat ve Felsefe ünitesinde iki alanın dil ortaklığını, farklarını, edebî eserlere felsefi bakışı ve metafor ile ironiyle felsefe yapmayı öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programıyla okutulan 11. sınıf felsefe kitabının dördüncü ünitesi, edebiyat ile felsefenin nerede buluştuğunu ve nerede ayrıldığını soruyor. Ünite üç adımda ilerliyor: önce iki alanın ilişkisi, sonra edebî unsurlara felsefi gözle bakmak, en sonda da edebî unsurlar kullanarak felsefe yapmak. Kitap bu iki soruyu ünitenin ana problemleri olarak adlandırıyor: edebî unsurlara felsefi bakışın imkânı ve edebî unsurlarla felsefe yapmanın imkânı. Anahtar kavramlar edebiyat, felsefi roman ve felsefi şiir.

Ünitenin çıkış noktası dil. Edebiyat da felsefe de dille kurulur; bu yüzden dil iki alanın ortak zeminidir. Kitap burada Humboldt'un dili yalnızca düşüncenin aracı değil, düşünceyi üreten ve ileri taşıyan bir etkinlik olarak gören yaklaşımını anar; alıştırmalarda da Heidegger'in dili varlığın evi olarak nitelemesine yer verir. Dil ile düşünce arasında karşılıklı bir etkileşim vardır: düşünce dille ifade bulurken dil de düşünceyi biçimlendirir. Edebiyat bu ortak zemini estetik bir anlatıma, felsefe ise sistemli bir düşünceye dönüştürür.

Benzerlikleri ve farkları ayrı ayrı bilmen gerekiyor. Benzerlikler: ikisi de bireysel çabanın ve öznelliğin ürünüdür, ikisinde de yaratıcılık vazgeçilmezdir, ikisi de evrenseli yakalayıp zamanı ve mekânı aşabilir, ikisinde de bütünlük ve tutarlılık önemli bir ölçüttür, edebî eserlerin çoğu da az ya da çok bir düşünsel yapı taşır. Farklar: edebiyatta estetik ve biçim, felsefede mantık ve içerik öne çıkar; edebiyat estetik haz uyandırmayı, felsefe sorgulatmayı ve doğruyu aramayı amaçlar; edebiyat duyguya seslenen, canlı ve betimleyici bir dil, felsefe soyut, kavramsal ve kuramsal bir dil kullanır. Bir eserin felsefi sayılması için edebî değer taşıması gerekmez; belirleyici olan düşünsel ve mantıksal temeldir.

İkinci bölüm, edebî eserin felsefi niteliğini tartışıyor. Kitabın tutumu şu: edebî eserin felsefi olması zorunlu değildir, ama bu nitelik esere derinlik ve kalıcılık kazandırır. Kalıcılık anlık hazdan değil, okurda düşünsel bir dönüşüm yaratmaktan gelir. Kitap bunu karakterlerle somutlaştırır: Odysseus akıl ve stratejiyi, Don Kişot hayal ile gerçeğin çatışmasını, Raskolnikov suç ve vicdanı, Gregor Samsa yabancılaşmayı, İnce Memed adaleti, Selim Işık kimlik ve varoluşu temsil eder. Aynı bölümde dört düşünürün yaklaşımı yer alır: Voltaire, Aydınlanma akılcılığını ve düşünce özgürlüğünü eserlerine yansıtır; Hartmann, edebî eseri gerçek bir ön yapı (sözcükler ve sesler) ile ondan görünüşe çıkan katmanlı bir arka yapı (karakterler, tutkular, yazgı) olarak çözümler; Murdoch, iki alanı yöntem ve üslupta ayırsa da iyinin, ahlakın ve gerçekliğin ne olduğu sorusunda buluşturur; Derrida ise anlamın sabit bir merkezden doğmadığını, bağlam değiştikçe yeniden yorumlandığını söyler ve iki alanın da dilin bu kaygan zemininde kurulduğunu savunur.

Üçüncü bölüm yönü tersine çevirir: filozof edebî araçları nasıl kullanır? Betimleme ve tasvir Antik Yunan'da, tasavvuf eserlerinde ve varoluşçularda sık görülür. Metafor, doğrudan söylenmesi güç düşünceleri taşır; kitapta Platon'un mağarası, Locke'un tabula rasası, Hume'un bilardo topları, Herakleitos'un ırmağı, İbn Sina'nın uçan adamı, Descartes'ın kötü cini gibi örnekler var. İroni okuru görünenin arkasına bakmaya iter; Sokrates ve Kierkegaard bunun ustaları olarak anılır, Nasreddin Hoca fıkraları da mizahın felsefeye açtığı alana örnektir. Ünite, varoluşçu felsefenin roman ve edebî dille kurduğu yakın bağla ve bu yakınlığa yöneltilen 'felsefeden uzaklaşma' eleştirisiyle kapanır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

En sık yapılan hata, edebiyat ile felsefeyi 'biri duygu, öteki akıl' diye kesin çizgiyle ayırmak. Kitap farkları vurgular ama aynı zamanda filozofların estetik araçlara başvurabildiğini, edebiyatçının da güçlü bir düşünsel yapı kurmak zorunda olduğunu söyler. Bir soruda 'felsefi metin estetik unsur taşıyamaz' ya da 'edebî eser düşünce içeremez' gibi mutlak bir yargı görürsen büyük olasılıkla yanlış seçenektir. Doğru çizgi şudur: öncelik farklıdır, alanlar birbirine kapalı değildir. Filozof edebî araç kullandığında felsefi unsur gölgede kalmamalıdır; kitabın vurguladığı ölçü budur.

İkinci tuzak, benzerlik ile farkı karıştırmak. 'Her ikisi de bireysel çabanın ürünüdür' ya da 'her ikisinde de tutarlılık önemlidir' cümleleri benzerliktir; 'birinde biçim, ötekinde içerik öne çıkar' cümlesi farktır. Soru kökü 'ayıran özellik' diyorsa benzerlik bildiren şıkları hemen ele.

Düşünür eşleştirmede her isme bir anahtar sözcük bağla. Hartmann: katman, ön yapı ve arka yapı, real ve irreal. Derrida: yapısöküm, sabit merkez yok, bağlam. Murdoch: ortak amaç olarak iyi ve gerçeklik, sanatın gerçek dünyaya açılması. Voltaire: Aydınlanma, düşünce özgürlüğü, ilerleme. Humboldt: dil düşünceyi üreten etkinlik. Metafor sorularında da filozof ile metaforu çiftler hâlinde ezberle; mağara ile tabula rasa en çok karıştırılan çifttir, birincisi Platon'a, ikincisi Locke'a aittir.

Soru kalıpları genelde üç tiptir. Birincisi, kısa bir metinden düşünürü bulma. İkincisi, bir görüş metni verilip 'bu görüşe göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez' diye sorulması. Üçüncüsü, bir alıntıdaki edebî aracı (metafor, ironi, betimleme) tanıma. Üçüncü tipte ironinin söylenenle kastedilen arasında bilinçli bir mesafe kurduğunu, metaforun ise bir şeyi başka bir şey üzerinden anlattığını hatırla.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla farkı

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testinin felsefe grubunda ise 12 soruyla ölçülüyor. Bu ünite özellikle paragraf temelli felsefe sorularında işine yarar, çünkü edebî ve felsefi metni ayırt etme, bir metindeki temel iddiayı bulma ve düşünürü görüşüyle eşleştirme becerilerini birlikte çalıştırır. Gelecek yıllarda sınav kapsamının nasıl düzenleneceğini ÖSYM duyurularından izle; buradaki okuma ve çözümleme becerisi hangi biçimde olursa olsun kalıcıdır.

10. sınıf Maarif felsefe dersi alan tabanlıydı: varlık, bilgi, ahlak, estetik, siyaset, din ve bilim felsefesini ayrı ayrı tanıdın. 11. sınıf ise problem ve tema tabanlı. Bu ünite, 10. sınıftaki estetik ve sanat felsefesi bilgisini (sanat nedir, güzellik evrensel midir) alıp tek bir somut temaya, edebiyatla felsefenin ilişkisine uygular. Bu yüzden 'sanat eseri nedir' gibi genel bir estetik sorusu yerine 'bir roman felsefe yapabilir mi' gibi daha dar ve tartışmalı sorularla karşılaşırsın. Ünite aynı yılın sonraki ünitesine de köprü kurar: burada adı geçen Kierkegaard, Sartre ve Camus, Hayatın Anlamı ünitesinde varoluş ve kendi olma problemiyle yeniden karşına çıkar.

Çalışma sırası

Önce benzerlik ve fark listesini iki sütunlu bir tabloya yaz; her farkın karşısına 'öncelik' kelimesini ekle ki mutlak yargılara düşme. Ardından dört düşünürü (Voltaire, Hartmann, Murdoch, Derrida) birer cümlelik özetle kartlara geçir. Üçüncü adımda metafor listesini filozof ve metafor çiftleri olarak çalış, ironi örneklerini ayrı tut. Son adımda kısa bir paragraf seç, ister bir şiirden ister bir felsefe metninden, ve onu biçim ve içerik ölçütleriyle (betimleyici anlatım, soyutluk, akılcılık, eleştirel düşünme) çözümle. Böylece hem kavramları hem de sınavda istenen metin okuma becerisini aynı anda çalışmış olursun.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Edebiyat ile felsefe arasındaki ilişkiyi açıklayabilme
  • Edebî unsurlara felsefi bir bakışla yaklaşabilme
  • Edebî unsurlar aracılığıyla felsefi düşünce ortaya koyabilme

Çalışma taktikleri

  • Benzerlik ve farkları iki sütunlu tabloya yaz; soru 'ayıran özellik' diyorsa benzerlik şıklarını ilk turda ele.
  • Mutlak ifadelere ('asla', 'hiçbir zaman', 'yalnızca') dikkat et: ünitenin tezi alanların öncelikte ayrıldığı ama birbirine kapalı olmadığıdır.
  • Hartmann için 'katman', Derrida için 'sabit merkez yok', Murdoch için 'iyi ve gerçeklik', Voltaire için 'Aydınlanma' anahtarını kullan.
  • Metaforları filozof ile çift hâlinde çalış: mağara Platon, tabula rasa Locke, bilardo topları Hume, ırmak Herakleitos, uçan adam İbn Sina, kötü cin Descartes.
  • İroni ile metaforu karıştırma: ironi söylenenle kastedilen arasındaki bilinçli mesafedir, metafor bir şeyi başka bir şey üzerinden anlatır.
  • Sevdiğin bir romandaki karakterin hangi felsefi problemi taşıdığını tek cümleyle yazmayı alışkanlık hâline getir.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdakilerden hangisi edebiyat ile felsefeyi birbirinden AYIRAN bir özelliktir?

  1. A)Edebiyatta estetik haz ve biçim, felsefede ise mantıksal temellendirme ve içerik ön plandadır.
  2. B)Her ikisi de bireysel çabanın ve öznelliğin ürünüdür.
  3. C)Her ikisinde de yaratıcılık vazgeçilmez bir unsurdur.
  4. D)Her ikisi de dili ortak bir zemin olarak kullanır.
  5. E)Her ikisinde de bütünlük ve tutarlılık önemli bir ölçüttür.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Soru ayıran özelliği soruyor. B, C, D ve E iki alanın ortak yönlerini anlatır. Yalnız A, öncelik farkını (edebiyatta estetik ve biçim, felsefede mantık ve içerik) bildirir.

2. Bir düşünüre göre edebî eser iki farklı varlık yapısından oluşur. Sözcükler ve seslerden oluşan ön yapı gerçek bir varlıktır. Karakterler, tutkular ve yazgı gibi eserin dile getirdikleri ise birçok tabakadan oluşan arka yapıdır ve bu arka yapı ancak ön yapı aracılığıyla görünüşe çıkar. Eseri bu tabakalara göre incelemek, görünenin ötesindeki anlamı ortaya çıkarır. Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

  1. A)Voltaire
  2. B)Nicolai Hartmann
  3. C)Iris Murdoch
  4. D)Jacques Derrida
  5. E)Wilhelm von Humboldt
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Ön yapı ile arka yapı ayrımı ve tabakalaşma düşüncesi Hartmann'ın varlık anlayışını edebî esere uygulamasıdır. Voltaire Aydınlanma akılcılığıyla, Murdoch iyi ve gerçeklik ortak amacıyla, Derrida sabit merkezi olmayan anlamla, Humboldt dilin düşünceyi üreten etkinlik oluşuyla anılır.

3. Bir düşünür şunları savunur: Felsefe estetik kaygıdan çok açık, anlaşılır ve hakikati ortaya çıkaran bir anlatımı gözetir; edebiyat ise ancak okuru duygusal olarak harekete geçirdiğinde edebiyat olur. Bu iki alan yöntem ve üslup bakımından ayrılsa da iyinin ve gerçekliğin ne olduğu sorusunda ortak bir amaçta buluşur. Ayrıca estetik nitelik taşıyan felsefi eserler de vardır. Sanat, biçimsel dil oyunlarına kapanmayıp kendi dışındaki gerçek dünyaya açıldığı ölçüde etkisini artırır. Bu düşünürün görüşlerinden aşağıdakilerden hangisine ULAŞILAMAZ?

  1. A)Edebiyat ile felsefe yöntem ve üslup açısından birbirinden ayrılır.
  2. B)İki alanın ortak amacı iyi ve gerçeklik sorusuyla ilgilidir.
  3. C)Yalnızca biçimsel oyunlara kapanan bir eserin etkisi sınırlı kalır.
  4. D)Okurda duygusal bir karşılık uyandırmak edebiyat için gereklidir.
  5. E)Bir felsefi eser estetik nitelik taşıdığı anda felsefi değerini yitirir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E A, B, C ve D metindeki cümlelerden doğrudan çıkar. Metin ise estetik nitelik taşıyan felsefi eserlerin var olduğunu söyler; estetik niteliğin felsefi değeri yok ettiğine dair hiçbir ifade yoktur. Bu yüzden E'ye ulaşılamaz.

Kendi notundan soru üret

Edebiyat ve felsefe benzerlik-fark tablonu ya da düşünür kartlarını DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel düşünür eşleştirme ve metin çözümleme soruları üretsin.

11. sınıf Felsefe: 2.674 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler