İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 10. sınıf

Veriden Olasılığa: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf matematik Maarif programı Veriden Olasılığa teması: koşullu olasılık, bağımlı ve bağımsız olaylar, iki yönlü tablo, ağaç şeması ve Bayes teoremi.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Veriden Olasılığa, 10. sınıf matematik programının yedinci ve son teması; yaklaşık 18 ders saati sürüyor. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşuyor: koşullu olasılık ve Bayes teoremi. Programın genellemeleri temanın ana fikrini veriyor: bir olay başka olaylara bağlı olarak gerçekleşebilir ve bir olayın olasılık değeri, bağımlı olduğu olaylara göre değişebilir. Bu temada elindeki bilgi değiştiğinde olasılığın nasıl değiştiğini incelemeyi, iki olayın birbirini etkileyip etkilemediğine karar vermeyi ve yeni veri geldiğinde tahminini güncellemeyi öğreneceksin.

Program, gerçek yaşamdaki olaylarda öznel, deneysel ve teorik olasılık yaklaşımlarından uygun olanı seçebildiğini, olayların olasılığını deneysel ve teorik olarak inceleyip yorumlayabildiğini ve bu iki yaklaşımı ilişkilendirebildiğini kabul ediyor. Aynı sınıfın İstatistiksel Araştırma Süreci temasında kurduğun iki yönlü tablolar ve koşullu göreli sıklıklar burada koşullu olasılığın temel aracına dönüşüyor. Sayma, Algoritma ve Bilişim temasındaki çarparak sayma ve ağaç şeması da olası tüm çıktıları listelerken doğrudan işine yarayacak. Temanın sonunda bu araçları bir araya getirip belirsizlik içeren kararlarda kullanabileceksin.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

Birinci öğrenme çıktısı, koşullu olasılık ile çıkarım yapabilmendir. Süreç, bir torbadan geri atmadan iki top çekme gibi bir deneyle başlar: mevcut olasılık bilgini kullanarak ikinci çekilişte olası çıktıların değiştiğine dair varsayımda bulunursun. Ardından olası tüm çıktıları ağaç şeması, tablo ya da alan modeliyle listeler, koşullu ve koşulsuz durumlarda çıktı sayılarını karşılaştırırsın. Bu karşılaştırmadan koşullu olasılığı hesaplamaya yönelik bir önerme sunar, önermeni yurt dışı gezisi için yabancı dil testinde %80 ve üzeri başarı gösteren öğrencilerin seçilmesi gibi gerçek yaşam durumlarında değerlendirirsin. Bağımlı ve bağımsız olayları ayırt etmek ve bağımsız olaylar için çarpım kuralını göstermek de bu çıktının parçası.

İkinci öğrenme çıktısı, bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olaya bağlı olduğu durumların olasılığını mevcut bilgiye ya da veriye dayalı tahmin edebilmendir. Üç süreç bileşeni var: Bayes teoreminin kullanıldığı gerçek yaşam durumlarına ilişkin mevcut bilgileri kullanmak, bu bilgilerle Bayes teoremine dayalı hesaplama yapmak ve ileriye yönelik yargıda bulunmak. Program tıbbi tarama testlerinin doğruluğu, meteorolojik tahminler ve fabrikada hatalı ürün oranlarını inceleyen risk analizleri gibi bağlamlar öneriyor. Bu bağlamlarda oranları ağaç şeması, iki yönlü sıklık tablosu ya da alan modeliyle grup çalışması içinde görselleştirir ve yeni bilgi geldiğinde tahminin güncellenmesi gerektiğini tartışırsın.

Konu anlatımı

Bir torbada renkleri dışında özdeş 3 kırmızı ve 2 mavi top olsun. Çekilen top torbaya geri atılırsa sıralı iki çekilişin olası çıktı sayısı 5 · 5 = 25, geri atılmazsa 5 · 4 = 20 olur. İlk top kırmızı geldiyse ve geri atılmadıysa torbada 2 kırmızı, 2 mavi kalır; ikinci topun kırmızı olma olasılığı artık 3/5 değil 2/4 = 1/2’dir. Yani ilk çekilişin sonucu bilindiğinde örnek uzay değişir. Ağaç şemasında ilk dal 3/5 olasılıkla kırmızıya, ondan çıkan dal 2/4 olasılıkla yine kırmızıya gider; iki topun da kırmızı olma olasılığı 3/5 · 2/4 = 3/10’dur. Sayarak da aynı sonuca ulaşırsın: 20 sıralı çıktının 3 · 2 = 6’sı iki kırmızıdır.

B olayının gerçekleştiği bilindiğinde A olayının olasılığına koşullu olasılık denir ve P(A|B) ile gösterilir. Eşit olasılıklı çıktılarda P(A|B), hem A’ya hem B’ye ait çıktıların sayısının B’nin çıktılarının sayısına oranıdır; olasılıklarla P(A|B) = P(A ∩ B) / P(B) yazılır. 120 öğrencilik bir okulda 40 öğrenci yabancı dil kulübüne üye olsun. Üyelerin 24’ü, üye olmayanların da 24’ü dil testinde %80 ve üzeri almış. A “testte %80 ve üzeri almak”, B “kulübe üye olmak” olsun. P(A|B) = 24/40 = 0,6’dır; üye olmayanlarda bu oran 24/80 = 0,3’tür ve P(A) = 48/120 = 0,4 olur. P(B|A) ise 24/48 = 0,5’tir; P(A|B) ile P(B|A) farklı sorulardır.

Bir olayın olasılığı diğerinin gerçekleşmesiyle değişmiyorsa iki olay bağımsız, değişiyorsa bağımlıdır. Yukarıdaki örnekte P(A|B) = 0,6 ve P(A) = 0,4 farklı olduğundan bu okulda kulübe üye olmak ile testte yüksek puan almak bağımlı olaylardır. Bağımsız iki olayda P(A|B) = P(A) olduğundan P(A ∩ B) = P(A) · P(B) elde edilir. Geri atarak yapılan çekilişte iki topun da kırmızı olma olasılığı 3/5 · 3/5 = 9/25’tir. Bu eşitlik bağımsızlığı sınamak için de kullanılır: örnekte P(A ∩ B) = 24/120 = 0,2 iken P(A) · P(B) = 0,4 · 1/3 ≈ 0,13’tür; eşit olmadıkları için olaylar bağımlıdır. Bağımlılık neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmez; yalnızca birinin bilgisinin diğerinin olasılığını değiştirdiğini söyler.

Bayes teoremi, bir koşullu olasılığı ters yöndeki koşullu olasılıklardan hesaplamanı sağlar. Bir hastalığın toplumdaki oranı %2 olsun. Tarama testi hastaların %90’ında, sağlıklı kişilerin %5’inde pozitif sonuç veriyor. 10 000 kişilik bir topluluk düşün: 200 hastanın 180’inde, 9800 sağlıklı kişinin 490’ında test pozitif çıkar. Pozitif çıkan 670 kişinin 180’i hastadır; P(hasta | pozitif) = 180/670 ≈ 0,27. Olasılıklarla yazıldığında P(H|+) = P(+|H) · P(H) / [P(+|H) · P(H) + P(+|S) · P(S)] = 0,018 / 0,067 olur.

Bu örnek tahminin nasıl güncellendiğini gösteriyor: test öncesinde bir kişinin hasta olma olasılığı %2 iken pozitif sonuç bilgisi bu tahmini yaklaşık %27’ye çıkarır, ama %90’a çıkarmaz. Hastalık nadir olduğunda sağlıklı kişilerden gelen pozitif sonuçlar sayıca ağır basar. Aynı akıl yürütme fabrikada hatalı ürün ayıklamaya, hava tahmini uygulamasının yağmur uyarısının güvenilirliğine ya da bir mesaj filtresinin istenmeyen iletileri işaretlemesine uygulanır. Yüzdelerle verilen durumları büyük bir topluluğa çevirip iki yönlü sıklık tablosuna ya da ağaç şemasına yerleştirmek, hesabı hem kolaylaştırır hem de sonucun anlamını görünür kılar.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

Bu temadaki en yaygın hata P(A|B) ile P(B|A)’yı karıştırmaktır. Testin hastaların %90’ında pozitif çıkması, pozitif çıkanların %90’ının hasta olduğu anlamına gelmez; bu yanılgı taban oranını, yani durumun toplumdaki payını görmezden gelmekten doğar. İki yönlü tablodan koşullu olasılık hesaplarken paydaya koşulun satır ya da sütun toplamı yerine genel toplamı yazmak ikinci sık hatadır. Geri atmadan yapılan çekilişte kalan top sayılarını güncellememek ve P(A ∩ B) = P(A) · P(B) eşitliğini bağımsızlığı kontrol etmeden kullanmak da tipik yanlışlardır.

Maarif soruları parkta dikilecek fidanlar, kütüphaneye iade edilen kitaplar, bisiklet istasyonu, yarışmaya seçilecek öğrenciler, tarama testi, mesaj filtresi ya da hava tahmini uygulaması gibi bağlamlarla kurulur. Sorularda çoğu zaman bir iki yönlü tablo, bir ağaç şeması ya da yüzdelerle verilmiş bir durum bulunur. Senden koşullu olasılığı hesaplaman, iki olayın bağımlı mı bağımsız mı olduğuna gerekçeyle karar vermen ya da yeni bilgiye göre bir tahmini güncellemen istenir. Soru kökleri “bu bilgiye göre hangi yargı doğrudur”, “öğrencinin varsayımı neden hatalıdır”, “bu sonuca göre karar nasıl değişir” gibi ifadeler içerebilir.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.10.7.1 Koşullu olasılık ile çıkarım yapabilme

  1. a)Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu durumlara ilişkin mevcut olasılık bilgisini kullanarak varsayımda bulunur.
  2. b)Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu gerçek yaşam durumlarına ilişkin olası tüm çıktıları listeler.
  3. c)Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu ya da olmadığı durumlarda olası tüm çıktıların sayısı ile istenen durumların sayısını karşılaştırır.
  4. ç)Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu durumların olasılığını hesaplamaya yönelik matematiksel önerme sunar.
  5. d)Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu ya da olmadığı gerçek yaşam durumlarının olasılığını koşullu olasılık ile değerlendirir.

MAT.10.7.2 Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu durumların olasılığını mevcut bilgiye/veriye dayalı tahmin edebilme

  1. a)Bayes teoreminin kullanıldığı gerçek yaşam durumlarına ilişkin mevcut bilgileri kullanır.
  2. b)Mevcut bilgileri kullanarak Bayes teoremine dayalı hesaplama yapar.
  3. c)Bayes teoreminin kullanıldığı gerçek yaşam durumlarına ilişkin ileriye yönelik yargıda bulunur.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Koşullu olasılık sorusunda “bilindiğine göre” ya da “… olduğu biliniyorsa” ifadesinin ait olduğu olayın altını çiz; paydayı o olay belirler.
  • Yüzdelerle verilen her durumu 1000 ya da 10 000 kişilik bir topluluğa çevir ve sayıları iki yönlü tabloya yerleştir.
  • Geri atmadan yapılan çekilişlerde ağaç şemasının her dalına, o adımda torbada kalan top sayılarını ayrıca yaz.
  • İki olayın bağımsız olduğunu varsaymadan önce P(A|B) ile P(A)’yı hesaplayıp karşılaştır.
  • Aynı soruyu hem tabloyla hem ağaç şemasıyla çöz; iki yöntem farklı sonuç veriyorsa bir dalı ya da hücreyi atlamışsındır.
  • Tarama testi sorularında sonucu sağduyunla kontrol et: durum nadirse pozitif sonucun bile gerçek hastalık olasılığı düşük kalabilir.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.10.7.1 · Koşullu olasılık ile çıkarım yapabilme

Süreç bileşeni: d) Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu ya da olmadığı gerçek yaşam durumlarının olasılığını koşullu olasılık ile değerlendirir.

Okul kütüphanesine bugün iade edilen 30 kitabın türüne ve zamanında iade edilip edilmediğine göre dağılımı tabloda verilmiştir.
RomanBilimToplam
Zamanında iade edilen101020
Geç iade edilen4610
Toplam141630
Bu kitaplardan rastgele seçilen bir kitabın geç iade edildiği bilindiğine göre bu kitabın bilim kitabı olma olasılığı kaçtır?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Veriden Olasılığa · Yaprak test 1 · Soru 2

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Geç iade edildiği bilinen kitaplar, tablonun “Geç iade edilen” satırındadır. Bu koşuldaki kitap sayısı 1010, bunlardan bilim kitabı olanların sayısı 66’dır. Koşullu olasılıkta paydada koşulun çıktı sayısı kullanılır: P(Bilim∣Gec¸)=610=35P(\text{Bilim} \mid \text{Geç}) = \dfrac{6}{10} = \dfrac{3}{5}. Doğru cevap E seçeneğidir.
2.Orta

MAT.10.7.2 · Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu durumların olasılığını mevcut bilgiye/veriye dayalı tahmin edebilme

Süreç bileşeni: b) Mevcut bilgileri kullanarak Bayes teoremine dayalı hesaplama yapar.

Bir ev aleti fabrikasında, üretilen ürünlere yönelik risk analizi yapılmaktadır. Geçmiş üretim verilerine göre bu fabrikada üretilen ürünlerin %4'ü hatalıdır. Hatalı ürünleri ayıklamak için uygulanan tarama testi, hatalı bir ürünü %90 olasılıkla hatalı olarak işaretlemekte; hatasız bir ürünü ise %5 olasılıkla hatalı olarak işaretlemektedir. Buna göre tarama testinde hatalı olarak işaretlenen bir ürünün gerçekten hatalı olma olasılığı kaçtır?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Veriden Olasılığa · Yaprak test 1 · Soru 7

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

10 000 ürünlük bir üretim düşünelim. Hatalı ürün sayısı 0,04⋅10 000=4000{,}04 \cdot 10\,000 = 400, hatasız ürün sayısı 10 000−400=9 60010\,000 - 400 = 9\,600 olur. Testin hatalı diye işaretlediği gerçekten hatalı ürün sayısı 0,90⋅400=3600{,}90 \cdot 400 = 360, aslında hatasız olup hatalı işaretlenen ürün sayısı 0,05⋅9 600=4800{,}05 \cdot 9\,600 = 480 olur. Hatalı işaretlenen toplam ürün sayısı 360+480=840360 + 480 = 840 olduğundan aranan olasılık 360840=37\dfrac{360}{840} = \dfrac{3}{7} tir. HH ürünün hatalı olması, TT testin ürünü hatalı işaretlemesi olmak üzere Bayes teoremiyle de P(H∣T)=0,90⋅0,040,90⋅0,04+0,05⋅0,96=0,0360,084=37P(H \mid T) = \dfrac{0{,}90 \cdot 0{,}04}{0{,}90 \cdot 0{,}04 + 0{,}05 \cdot 0{,}96} = \dfrac{0{,}036}{0{,}084} = \dfrac{3}{7} bulunur.
3.Zor

MAT.10.7.1 · Koşullu olasılık ile çıkarım yapabilme

Süreç bileşeni: ç) Bir olayın gerçekleşmesinin diğer bir olayın meydana gelmesine bağlı olduğu durumların olasılığını hesaplamaya yönelik matematiksel önerme sunar.

Bir okul şenliğinde oynanan bir oyunda, renkleri dışında özdeş 7 kırmızı ve 5 mavi top bir torbaya konulmuştur. Torbadan geri atılmadan ardışık iki top çekilmektedir. Birinci çekilen topun kırmızı olması B olayı, ikinci çekilen topun mavi olması A olayı olarak tanımlanmıştır. B olayının gerçekleşmiş olması koşuluyla A olayının olasılığını veren matematiksel önerme aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Veriden Olasılığa · Yaprak test 1 · Soru 11

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Torbada toplam 7+5=127+5=12 top vardır. Çekiliş sıralı ve geri atmasız olduğu için B gerçekleştiğinde birinci top kırmızıdır ve torbaya konmaz. Bu durumda torbada 12−1=1112-1=11 top kalır; mavi top sayısı değişmeden 55 olarak kalır. Dolayısıyla P(A∣B)=511P(A|B)=\dfrac{5}{11} olur. Aynı sonuç çıktı sayılarıyla da kurulur. Birinci topun kırmızı, ikinci topun kalan toplardan herhangi biri olduğu çıktıların sayısı n(B)=7⋅11n(B)=7 \cdot 11 dir. Birinci topun kırmızı ve ikinci topun mavi olduğu çıktıların sayısı n(A∩B)=7⋅5n(A \cap B)=7 \cdot 5 tir. Koşullu olasılık, gerçekleşmiş B olayının çıktıları içinde istenen çıktıların oranıdır: P(A∣B)=n(A∩B)n(B)=7⋅57⋅11=511.\displaystyle P(A|B)=\dfrac{n(A \cap B)}{n(B)}=\dfrac{7 \cdot 5}{7 \cdot 11}=\dfrac{5}{11}. Bu önerme A seçeneğidir. A ve B bağımlıdır; birinci topun rengi ikinci topun olasılığını değiştirdiği için P(A∣B)≠P(A)P(A|B) \neq P(A) dir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki iki yönlü tabloları, ağaç şemalarını ya da tarama testi örneklerini DubbAI'ye yükle; koşullu olasılık, bağımsızlık sınaması ve Bayes teoremiyle tahmin güncelleme odaklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 10. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler