İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 10. sınıf

Sayma, Algoritma ve Bilişim: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf matematik Maarif programı Sayma, Algoritma ve Bilişim: sayma stratejileri, sıralama ve seçme, Pascal üçgeni, güvercin yuvası ve algoritmalar.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Sayma, Algoritma ve Bilişim, 10. sınıf matematik programının beşinci teması ve yaklaşık 28 ders saati sürüyor. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşuyor: sayma stratejileri ile cebirsel ve fonksiyonel işlemlerin algoritmik yapısı. Programın genellemeleri iki fikri öne çıkarıyor: sonlu sayıda nesnenin belirli bir durumdaki sayısıyla ilgili problemler sayma stratejileriyle çözülebilir; cebirsel ve fonksiyonel işlemler algoritmik bir dille temsil edilebilir. Bu temada formül ezberlemek yerine bir sayma durumunu çözümleyip ona uygun stratejiyi kurmayı ve bir hesabı adım adım işleyen bir algoritmaya dönüştürmeyi öğreneceksin.

Program, doğal sayılarla işlem yapabildiğini, mantık bağlaçlarının ve niceleyicilerin sözel ifadelerdeki anlamını yorumlayabildiğini, cebirsel ifadeler ve özdeşliklerle çalışabildiğini kabul ediyor. Sayma gerektiren basit durumlarda toplama ya da çarpma yaparak çözüm üretebildiğin ve doğal dil, akış şeması ya da sözde kodla algoritma oluşturup çözümleyebildiğin de varsayılıyor. Burada kurduğun sayma stratejileri aynı sınıfın Veriden Olasılığa temasında olası tüm çıktıları listelerken; algoritma bölümünde ele aldığın fonksiyon değeri hesaplama ve referans fonksiyondan yeni fonksiyon türetme ise Nicelikler ve Değişimler temasıyla birlikte işine yarayacak.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

Birinci öğrenme çıktısı, sayma stratejileri kullanarak problem çözebilmendir. Süreç bileşenleri bir problem çözme döngüsü kuruyor: sayılacak nesneleri ve aralarındaki ilişkileri belirlemek, sözel ifadeyi tablo ya da çizime dönüştürmek, problemi ona eş başka bir problemle ya da uygun bir temsille yeniden ifade etmek, strateji oluşturup kullanmak, kontrol etmek, olası stratejileri gözden geçirmek ve çözüme ulaştıran stratejiler hakkında çıkarım yapıp bu çıkarımları değerlendirmek. Program problemleri bağlamlarına göre değil, kullandıkları sayma yöntemine göre sınıflandırmanı istiyor. Zekâ oyunları, el sıkışma, çokgenin köşegenleri, ızgarada en kısa yollar ve bit/bayt hesapları önerilen bağlamlar; Pascal üçgeninin tarihine ve Ömer Hayyam’ın çalışmalarına yönelik araştırma ödevi de var.

İkinci öğrenme çıktısı, cebirsel ve fonksiyonel işlemleri algoritmik bir dille yapılandırabilmendir. İki süreç bileşeni var: problem durumlarındaki cebirsel ve fonksiyonel işlemlerin algoritmik yapısını ortaya koymak ve ön bilgilerini kullanarak bu yapılarla algoritmalar arasında uyumlu bir bütün oluşturmak. Ve, veya, ya da, ise, ancak ve ancak bağlaçlarının ve her, bazı niceleyicilerinin algoritmalardaki işlevine odaklanırsın; birden çok durum ya da döngü içeren yapılarda “ise” bağlacının önemi özellikle vurgulanıyor. Programın önerdiği örnekler bir sayının basamak sayısını bulmak, ax + b fonksiyonunun sıfırını bulmak ve n kişinin kaç farklı biçimde sıralanabileceğini hesaplamak. Akış şeması hazırladığın bir performans görevi ya da proje ödevi verilebilir.

Konu anlatımı

En eski sayma yöntemi eşleştirmedir: nesneleri 1, 2, 3 diye doğal sayılarla eşleştirirsin. Ortak elemanı olmayan gruplardan yalnızca birinden seçim yapılacaksa toplayarak sayarsın: 4 roman ve 3 hikâye kitabından bir kitap 7 farklı şekilde seçilir. Ardışık seçimler birlikte bir bütün oluşturuyorsa çarparak sayarsın. A şehrinden B’ye 3, B’den C’ye 4 yol varsa B’ye uğrayarak A’dan C’ye 3 · 4 = 12 farklı yoldan gidilir; 3 gömlek ve 4 ceketle de 12 kombin yapılır. Bağlamları farklı olan bu iki problem, sayma yöntemi bakımından eştir. Çizgeler de bir sayma aracıdır. 6 kişinin her biri diğer 5 kişiyle el sıkışırsa her tokalaşma iki kez sayılmış olur; tokalaşma sayısı 6 · 5 / 2 = 15’tir. Sekizgende her köşeden komşu olmayan 5 köşeye köşegen çizilir ve her köşegen iki kez sayılır; köşegen sayısı 8 · 5 / 2 = 20’dir.

Sıralama problemleri çarparak saymanın uygulamasıdır. 5 kişi bir sıraya dizilirken ilk yere 5, ikinciye 4, üçüncüye 3, dördüncüye 2, sonuncuya 1 kişi kalır; dizilim sayısı 5 · 4 · 3 · 2 · 1 = 120’dir. Bu çarpımı kısaltmak için faktöriyel gösterimi kullanılır: 5! = 120. 6 kişiden yalnızca 3’ü üç sandalyeye oturacaksa çarpım üç adım sürer ve 6 · 5 · 4 = 120 dizilim çıkar. Bilgisayar bilimindeki bit ve bayt hesapları da böyledir. Her bit 0 ya da 1 olabildiğinden 8 bitlik, yani 1 baytlık bir dizide 2 · 2 · 2 · 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 256 farklı durum vardır.

Topluluk içinde özdeş nesneler varsa strateji değişir. 3 özdeş sarı ve 2 özdeş beyaz topu ayırt edilebilir sanarsan 5! = 120 dizilim bulursun. Ancak sarıların kendi aralarındaki 3! = 6, beyazların 2! = 2 yer değiştirmesi yeni bir görünüm oluşturmaz; bu yüzden gerçek sayı 120 / (6 · 2) = 10’dur. Izgarada bir köşeden başlayıp 3 birim sağa, 2 birim yukarı giden en kısa yollar da S S S Y Y harflerinin dizilimleri gibi sayılır ve yine 10 yol vardır. İki problemin cevabı aynıdır, çünkü stratejileri aynıdır.

Seçim problemlerinde sıra önemli değildir. 5 kişiden 2 kişilik bir ekip seçmek için önce sıralı seçimleri say: 5 · 4 = 20. Her ekip bu listede 2! = 2 kez göründüğünden seçim sayısı 20 / 2 = 10’dur. Aynı sonuca özdeş nesne stratejisiyle de ulaşırsın: seçilenlere S, seçilmeyenlere D dersen her ekip S S D D D harflerinin bir dizilimidir ve bu dizilimler 10 tanedir. n farklı nesneden r tanesinin seçim sayısı C(n, r) ya da n üstte r altta olacak biçimde parantez içinde gösterilir; C(5, 2) = 10. 4 nesneden 0, 1, 2, 3, 4 tanesini seçme sayıları 1, 4, 6, 4, 1’dir. Bu sayılar satır satır üçgen biçiminde dizildiğinde Pascal üçgeni adı verilen düzen ortaya çıkar; kenarlardaki 1’ler dışında her sayı üstündeki iki sayının toplamıdır. Bu düzeni Pascal’dan önce Ömer Hayyam da kullanmıştır. Güvercin yuvası ilkesine göre 13 kişilik bir grupta doğum ayı aynı olan en az iki kişi vardır, çünkü 12 ay vardır.

Algoritma bölümünde bir hesabı koşullarıyla birlikte adım adım yazarsın. ax + b fonksiyonunun sıfırını bulan algoritma şöyle kurulabilir: a ve b’yi al; a ≠ 0 ise x = −b/a yaz. Olası tüm koşulları değerlendirirsen a = 0 durumunu da ele alırsın: b = 0 ise her gerçek sayı sıfırdır, b ≠ 0 ise sıfır yoktur. Ortalama alarak yineleme yöntemi bir fonksiyonun sıfırını adım adım daraltır. f(x) = x² − 2 için f(1) = −1 < 0, f(2) = 2 > 0’dır; orta nokta 1,5’te f(1,5) = 0,25 > 0 olduğundan sıfır 1 ile 1,5 arasındadır. 1,25’te değer negatif, 1,375’te yine negatiftir; aralık [1,375; 1,5] olur. Bu yöntem √2 ≈ 1,414 değerine yaklaşmanın da bir yoludur.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Program bu temada stratejileri formüllere dönüştürmek yerine sayma yaklaşımlarını anlamlandırmayı öne çıkarıyor. n nesneden r tanesinin sıralama sayısı, çarparak saymanın bir uygulaması olarak ele alınıyor; bunun için formel bir tanım ya da ayrı bir formül ezberlemen beklenmiyor. Faktöriyel gösterimi yalnızca sayma bağlamında kullanılıyor; faktöriyelli ifadelerle cebirsel işlem ve sadeleştirme yapmak bu temanın amacı değil. Bu yüzden sınavda bu sınıf düzeyinde ezber formül uygulaması yerine stratejiyi kurmanı ve gerekçelendirmeni isteyen sorular beklemelisin.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata, seçim problemini sıralama gibi çözüp sonucu fazla bulmaktır; her soruda önce sıranın önemli olup olmadığını sor. Toplama ile çarpmayı karıştırmak ikinci yaygın hata: seçeneklerden yalnızca biri gerçekleşecekse toplar, seçimler birlikte bir bütün kuruyorsa çarparsın. Özdeş nesneleri farklıymış gibi sayıp fazla saymak, el sıkışmada her tokalaşmayı iki kez saymak ve güvercin yuvası sorularında en kötü durumu düşünmeden cevap vermek de sık görülür. Algoritma sorularında döngünün bir tur eksik ya da fazla dönmesi ve a = 0 gibi özel durumların atlanması tipik yanlışlardır.

Maarif soruları gezi güzergâhı, kafes pano üzerinde en kısa yollar, kavşakların sinyalizasyonu, kantin tepsileri, kilim motifi ya da bir enerji santralinin denge yazılımı gibi bağlamlarla kurulur. Sayma sorularında çoğu zaman eş yapılı iki problemi eşleştirmen, bir öğrencinin stratejisindeki hatayı bulman ya da sıralama mı seçim mi gerektiğine karar vermen istenir. Algoritma sorularında bir akış şemasını ya da sözde kodu izleyip çıktıyı bulursun, eksik bir koşulu tamamlarsın ya da ortalama alarak yineleme yönteminde birkaç adım sonraki aralığı belirlersin. Soru kökleri “hangi problem aynı stratejiyle çözülür”, “bu algoritmada hangi durum ele alınmamıştır” biçiminde olabilir.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.10.5.1 Sayma stratejileri kullanarak problem çözebilme

  1. a)Verilen sayma problemindeki sayılacak nesneleri belirler.
  2. b)Sayma problemlerinde yer alan nesneler arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Problem durumlarındaki sözel ifadeleri görsel temsillere dönüştürür.
  4. ç)Problem durumlarını onlara eş olan başka problem durumlarıyla ya da uygun görsel, tablo veya cebirsel temsillerle yeniden ifade eder.
  5. d)Sayma problemlerindeki farklı durumlara uygun çözüm stratejisi oluşturur.
  6. e)Seçtiği çözüm stratejisini kullanır.
  7. f)Seçtiği çözüm stratejisini kontrol eder.
  8. g)Sayma problemlerindeki olası çözüm stratejilerini gözden geçirir.
  9. ğ)Sayma problemlerinde çözüme ulaştıran stratejilere yönelik çıkarımlar yapar.
  10. h)Sayma problemlerinde çözüme ulaştıran stratejilere yönelik çıkarımları değerlendirir.

MAT.10.5.2 Cebirsel ve fonksiyonel işlemleri algoritmik bir dille yapılandırabilme

  1. a)Karşılaşılan problem durumlarındaki cebirsel ve fonksiyonel işlemlerin algoritmik yapısını ortaya koyar.
  2. b)Ön bilgilerini kullanarak cebirsel ve fonksiyonel yapılar ile bu yapıların algoritmaları arasında uyumlu bir bütün oluşturur.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her sayma sorusunun kenarına önce “sıra önemli mi?” sorusunun cevabını yaz; stratejiyi bu karardan sonra seç.
  • Şüphelendiğin bir sonucu küçük sayılarla dene: aynı problemi 3 ya da 4 nesneyle kur, durumları elle listele ve stratejinin verdiği sayıyla karşılaştır.
  • Yeni bir problemle karşılaştığında onu daha önce çözdüğün eş bir probleme benzet: ızgarada yol sayısını harf dizilimine, ekip seçmeyi S ve D dizilimine çevir.
  • Pascal üçgeninin ilk altı satırını kendin kur; her satırın bir önceki satırdan nasıl üretildiğini gözle.
  • “En az kaç” içeren sorularda en kötü durumu kur: önce her yuvaya birer güvercin yerleştir, sonra bir fazlasını ekle.
  • Akış şeması ya da sözde kod sorularında her döngü turunu bir satıra, her değişkeni bir sütuna yazdığın bir izleme tablosu tut.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.10.5.1 · Sayma stratejileri kullanarak problem çözebilme

Süreç bileşeni: c) Problem durumlarındaki sözel ifadeleri görsel temsillere dönüştürür.

Bir okul gezisinin ulaşımını planlayan öğretmen, sınıfa şu bilgiyi sözel olarak vermiştir: Ankara'dan Eskişehir'e 2 farklı otobüs hattı, Eskişehir'den Bursa'ya 3 farklı otobüs hattı vardır. Gezi Ankara'dan başlayacak, Eskişehir'e uğrayacak ve Bursa'da bitecektir. Doğrudan başka bir hat yoktur ve geri dönüş yapılmayacaktır. Bu sözel durumdaki ardışık hat seçimlerini gösteren uygun görsel temsil aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Sayma, Algoritma ve Bilişim · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Sözel durumda seçimler ardışıktır: önce Ankara'dan Eskişehir'e 2 hattan biri, ardından Eskişehir'den Bursa'ya 3 hattan biri kullanılır. Doğrudan hat ve geri dönüş yoktur. Bu nedenle ağaç Ankara'dan 2 dal ile başlamalı, her dal Eskişehir üzerinden Bursa'ya 3 dal ile sürmelidir. Bu çizim E seçeneğidir. A, hat sayılarını yer değiştirmiştir. B, ara kenti atlayıp 2+3=52+3=5 doğrudan dal çizmiştir. C, ara kenti atlayıp çarpım kadar doğrudan dal çizmiştir. D, sözelde olmayan bir Ankara–Bursa hattı eklemiştir.
2.Orta

MAT.10.5.2 · Cebirsel ve fonksiyonel işlemleri algoritmik bir dille yapılandırabilme

Süreç bileşeni: a) Karşılaşılan problem durumlarındaki cebirsel ve fonksiyonel işlemlerin algoritmik yapısını ortaya koyar.

Okulun kodlama ve robotik kulübü, çizgi izleyen bir robotun konum hatasını f(x)=ax+bf(x)=ax+b doğrusal fonksiyonu ile modelliyor. Burada aa ve bb gerçel sayılardır. Kulüp, bu fonksiyonun sıfırını belirlemek için aşağıdaki sözde kodu hazırlamıştır. Sözde kod: - aa ve bb değerlerini al. - Eğer a≠0a \neq 0 ise sonuç ←−ba\leftarrow -\dfrac{b}{a} olsun. - Değilse, eğer b=0b = 0 ise sonuç ←\leftarrow her gerçel sayı olsun. - Değilse sonuç ←\leftarrow sıfır yok olsun. - Sonuç değerini yaz. Kulüp algoritmayı şu deneme değerleriyle çalıştırıyor.
Denemeaabb
144−12-12
20055
30000
Buna göre 1, 2 ve 3. denemelerde algoritmanın yazdığı çıktılar sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Sayma, Algoritma ve Bilişim · Yaprak test 1 · Soru 7

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Deneme 1: a=4≠0a=4\neq 0 olduğu için ilk koşul sağlanır. Sonuç =−ba=−−124=3=-\dfrac{b}{a}=-\dfrac{-12}{4}=3 olur. Deneme 2: a=0a=0 olduğu için ilk koşul sağlanmaz. b=5≠0b=5\neq 0 olduğu için ikinci koşul da sağlanmaz ve sonuç “sıfır yok” olur. Nitekim f(x)=5f(x)=5 hiçbir gerçel sayıda 00 değildir. Deneme 3: a=0a=0 ve b=0b=0 olduğu için ikinci koşul sağlanır. Sonuç “her gerçel sayı” olur. Nitekim f(x)=0f(x)=0 özdeşliği her gerçel sayıda doğrudur. Çıktılar sırasıyla 33, sıfır yok, her gerçel sayıdır.
3.Zor

MAT.10.5.1 · Sayma stratejileri kullanarak problem çözebilme

Süreç bileşeni: ğ) Sayma problemlerinde çözüme ulaştıran stratejilere yönelik çıkarımlar yapar.

Geri dönüşüm kulübü, standdaki kutu dizilişlerini ve atık türü seçimlerini aynı stratejiyle sayıyor: önce nesneleri farklıymış gibi çarparak sayıyor, sonra aynı sonucu tekrar eden sıralamaları bölerek ayıklıyor. İlk iki iş şöyle sonuçlanmıştır. Raf işinde 3 özdeş kâğıt kutusu ile 2 özdeş plastik kutusu dizilmiştir. Farklıymış gibi sayılınca 5×4×3×2×1=1205×4×3×2×1=120 bulunur; kâğıtların kendi içindeki 3×2×13×2×1 sıralaması ile plastiklerin kendi içindeki 2×12×1 sıralaması yeni bir görüntü vermediğinden sonuç 120÷[(3×2×1)×(2×1)]=10120÷[(3×2×1)×(2×1)]=10 olur. Seçim işinde 5 farklı atık türünden sıra önemli olmaksızın 2 tür seçilir. Sıralı seçim 5×4=205×4=20, aynı ikilinin 2×12×1 sırası tek seçim sayıldığından sonuç 20÷(2×1)=1020÷(2×1)=10 olur. Kulüp şu genellemeyi yazmıştır: dizilişteki özdeş grupların eleman sayıları, seçimde seçilen ve seçilmeyen sayılarıyla aynıysa iki sonucun eşit çıkması beklenir; çünkü ikisinde de tekrar eden sıralamalar bölünerek ayıklanır. Ertesi gün üçüncü iş şudur: 4 özdeş kâğıt kutusu, 1 plastik kutu ve 1 cam kutusu yan yana dizilecektir; plastik ile cam farklıdır. Bir öğrenci genellemeyi “4 seçilen ve 2 seçilmeyen” diye okuyup üçüncü işin sonucunun, 6 farklı atık türünden sıra önemli olmaksızın 4 tür seçmenin sonucuna eşit olduğunu iddia etmektedir. Buna göre üçüncü iş ve öğrencinin iddiası için aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Sayma, Algoritma ve Bilişim · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Üçüncü işte 6 kutu vardır ve yalnız 4 kâğıt kutusu özdeştir. Kutular farklıymış gibi sayılırsa 6×5×4×3×2×1=7206×5×4×3×2×1=720 diziliş bulunur. Plastik ile camın yer değiştirmesi yeni bir diziliş verdiği için yalnızca kâğıtların iç sıralaması ayıklanır: 720÷(4×3×2×1)=720÷24=30720÷(4×3×2×1)=720÷24=30. 6 farklı türden sıra önemli olmaksızın 4 tür seçmede ise hem seçilen 4 türün hem seçilmeyen 2 türün iç sıraları aynı seçimi tekrar eder. Bu yüzden 720÷[(4×3×2×1)×(2×1)]=720÷48=15720÷[(4×3×2×1)×(2×1)]=720÷48=15 olur. 30≠1530≠15 olduğundan öğrencinin eşitlik iddiası yanlıştır. Kulübün genellemesi burada işlemez; çünkü “2 seçilmeyen” kendi içinde özdeş sayılırken plastik ve cam kutuları özdeş değildir. Aynı strateji, sıralı seçimden gidilerek de doğrulanır: 6×5×4×3=3606×5×4×3=360 sıralı seçim, seçilen 4'ün iç sırası 4×3×2×1=244×3×2×1=24 kez tekrar ettiğinden 360÷24=15360÷24=15 bulunur.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki sayma problemlerini, Pascal üçgenini ya da çizdiğin akış şemalarını DubbAI'ye yükle; strateji seçme, eş problemleri eşleştirme ve algoritma izleme odaklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 10. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler