İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 10. sınıf

İstatistiksel Araştırma Süreci: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf matematik Maarif programı İstatistiksel Araştırma Süreci: iki kategorik değişken, iki yönlü tablo, koşullu göreli sıklık ve ilişkililik yorumu.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

İstatistiksel Araştırma Süreci, 10. sınıf matematik programının ikinci teması ve yaklaşık 24 ders saati sürüyor. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşuyor: iki kategorik değişkenli veriler ve başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verileri inceleme. Bu temada bir araştırmayı baştan sona sen yürüteceksin; sonra başkalarının vardığı sonuçları eleştirel gözle tartacaksın. Programın iki genellemesi temanın özünü veriyor: aynı gözlem birimlerinden toplanan iki kategorik değişkenli dağılımlar, verilerin birlikte değişmesindeki eğilim hakkında bilgi verir; iki kategorik değişkenin ilişkili olması ise aralarında neden-sonuç ilişkisi olduğu anlamına gelmez.

Program, istatistiksel araştırma sürecinin bütün bileşenlerini önceki sınıflardan tanıdığını kabul ediyor. Betimsel ve karşılaştırma gerektiren araştırma soruları yazabildiğin, kategorik ve nicel veri toplayabildiğin, verileri sıklık tablosu, sütun grafiği, daire grafiği, histogram, kutu grafiği gibi araçlarla görselleştirip ortalama, ortanca, açıklık, standart sapma gibi ölçülerle özetleyebildiğin varsayılıyor. 10. sınıfta yeni olan şey, tek bir değişkeni betimlemek yerine iki kategorik değişken arasında ilişki olup olmadığını sormak. Burada kurduğun iki yönlü tablo ve koşullu göreli sıklık bilgisi, aynı sınıfın Veriden Olasılığa temasında doğrudan kullanılacak.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

Birinci öğrenme çıktısı, iki kategorik değişkenli veri ile çalışabilme ve iki kategorik değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilmedir. Süreç bileşenleri araştırmanın aşamalarını izler: sağlık, eğitim, çevre, iklim gibi alanlarda istatistiksel araştırma gerektiren bir gerçek yaşam durumunu belirlemek, iki değişken arasındaki ilişkiye odaklanan bir araştırma sorusu yazmak, veri toplama planı yapmak, veriyi toplayıp analize hazırlamak, uygun görselleştirme aracını seçmek, analiz etmek, bulguları yorumlamak ve sonuçları araştırma sorusu bağlamında değerlendirmek. Program “A okulundaki 9 ve 12. sınıf öğrencilerinin sınıf düzeyi ile bağcıklı veya bağcıksız ayakkabı tercihi arasında bir ilişki var mıdır?” gibi sorular öneriyor. Kimyadan metal olma ile kübik kristal yapı, biyolojiden omurgalı olma ile etçil beslenme gibi disiplinler arası bağlamlar da bu çıktının parçası.

Bu çıktıda veri toplarken kişisel verilerin gizliliğine, nesnelliğe ve dürüstlüğe dikkat etmen bekleniyor. Örneklemden elde edilen sonucun evrene ne kadar genellenebileceğini de tartışırsın: A okulunun 10. sınıflarından çıkan bir sonuç, B okulunda ya da bütün 10. sınıf öğrencilerinde aynı çıkar mı? Analizde hesap makinesi ve elektronik tablo kullanılır; sıklık analizi üzerine çalışan Kindi’nin çalışmalarından da söz edilir. Son adımda araştırma sorusuna, belirsizliği hesaba katan cümlelerle cevap verirsin. Programın önerdiği performans görevi, ilişkililiğe odaklanan bir araştırmayı baştan sona yürütmek.

İkinci öğrenme çıktısı, başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilmektir. Üç süreç bileşeni var: verilen sonuç ya da yorum için istatistiksel temellendirme yapmak, içindeki hataları ya da yanlılıkları tespit etmek ve sonunda yorumu çürütmek ya da kabul etmek. Program bu çıktı için hatalı veya yanlı sonuç, çıkarım ve tahminler içeren çalışma kâğıtları öneriyor. Bir haberdeki, reklamdaki ya da arkadaşının proje raporundaki iddiaya şüpheyle bakmak ve elindeki istatistik bilgisiyle gerekçeli bir karar vermek bu çıktının özü.

Konu anlatımı

Kategorik değişken, gözlem birimlerini ortak bir özelliğe göre gruplara ayıran değişkendir: evcil hayvanı olup olmama, apartmanda yaşayıp yaşamama, sınıf düzeyi, ayakkabı türü gibi. Bu temada her gözlem biriminden iki kategorik değişkenin değeri birlikte kaydedilir; çünkü ilişkiyi görebilmek için iki cevabın aynı kişide nasıl eşleştiğini bilmen gerekir. İyi bir araştırma sorusu iki değişkeni açıkça adlandırır, kimin üzerine çalışıldığını belirtir, verisi toplanabilir olur ve cevabı değişebilirlik içerir. Veri toplama planında evren ve örneklem, veri toplama aracı (anket, görüşme, gözlem gibi), verinin nasıl kaydedileceği ve gizlilik gibi etik ilkeler yer alır. Veriler kendin toplayabileceğin gibi hazır veri kaynaklarından da elde edilebilir; bu durumda dijital kaynağın güvenilirliğini sorgulaman gerekir.

Toplanan veriler iki yönlü tabloda düzenlenir: satırlarda bir değişkenin kategorileri, sütunlarda diğerininkiler, hücrelerde sıklıklar, kenarlarda satır ve sütun toplamları bulunur. Örneğin 200 kişilik bir örneklemde apartmanda yaşayan 120 kişiden 30’unun, müstakil evde yaşayan 80 kişiden 40’ının evcil hayvanı olsun. Bir hücrenin genel toplama oranı toplamdaki göreli sıklıktır: apartmanda yaşayıp evcil hayvanı olanlar 30/200 = %15’tir. Bir hücrenin yalnızca kendi satır ya da sütun toplamına oranı ise koşullu göreli sıklıktır: apartmanda yaşayanlar içinde evcil hayvanı olanlar 30/120 = %25, müstakil evde yaşayanlar içinde 40/80 = %50’dir. Aynı tabloyu hem sıklıkla hem yüzdeyle gösterebilirsin.

İlişkililik kararını koşullu göreli sıklıkları karşılaştırarak verirsin. Bağımsız değişkenin her kategorisi için bağımlı değişkenin dağılımına bakılır. Dağılımlar birbirine yakınsa değişkenler arasında belirgin bir ilişki yoktur; belirgin biçimde farklıysa ilişki olduğu söylenir. Yukarıdaki örnekte %25 ile %50 arasındaki fark, yaşanan konut türü ile evcil hayvan sahipliği arasında bu örneklemde bir ilişki olduğunu gösterir. Ham sayılara bakmak yanıltabilir. 150 öğrencilik 9. sınıflardan 60’ı, 100 öğrencilik 12. sınıflardan 50’si bağcıksız ayakkabı tercih ediyorsa 60 sayısı daha büyük görünse de oranlar %40 ve %50’dir; 12. sınıflarda bağcıksız tercih daha yaygındır.

İkinci görselleştirme aracı, koşullu göreli sıklıkları gösteren kümeli sütun grafiğidir. Bağımsız değişkenin her kategorisi için bir küme çizilir ve kümedeki sütunlar bağımlı değişkenin koşullu yüzdelerini gösterir. Bazı araştırmalarda iki değişkenden hangisinin bağımsız olduğu açık değildir. Program, doğduğu yerde yaşama ile mutlu olma örneğinde grafiğin her iki değişkene göre ayrı ayrı hazırlanmasını öneriyor. Tek kategorik değişkenli verilerde tablo ve sütun grafiği veriyi özetlemeye yarar; iki kategorik değişkenli verilerdeki araçlar ise değişkenler arasındaki ilişki hakkında yorum yapmanı sağlar.

Yorum aşamasında iki dikkat noktası var. Birincisi, ilişki nedensellik değildir: kitap okuyanlar arasında spor yapanların oranı daha yüksek çıksa bile “kitap okumak spor yapmaya neden olur” denemez. İkincisi, örneklemden evrene geçerken belirsizliği ifade etmelisin: “Bu örneklemde müstakil evde yaşayanlar arasında evcil hayvan sahipliği daha yaygın; benzer biçimde seçilmiş başka örneklemlerde de benzer bir eğilim beklenebilir” gibi temkinli cümleler kurulur. Başkalarının yorumlarını incelerken de aynı soruları sorarsın: oranlar doğru grupla mı karşılaştırılmış, örneklem evreni temsil ediyor mu, ilişki neden-sonuç gibi mi sunulmuş?

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Program bu temada tek bir sınırlama koyuyor: istatistiksel araştırma sorusu ölçütlerinden biri olan değişebilirlik ölçütü incelenirken değişebilirlik türlerine değinilmiyor. Yani bir araştırma sorusunun cevabında değişebilirlik bulunup bulunmadığını kontrol edersin, ama önceki sınıfta gördüğün değişebilirlik türleri arasındaki ayrımı burada ayrıca sınıflandırman beklenmez. Bu ayrım bu sınıf düzeyindeki değerlendirmelerde sorulmaz. Ayrıca görselleştirme araçları bu temada iki yönlü tablo ve koşullu göreli sıklıkları gösteren kümeli sütun grafiği ile sınırlı; ilişkiyi bir katsayı ya da formülle ölçmek bu temanın konusu değil.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata, farklı büyüklükteki grupları ham sıklıklarla karşılaştırmaktır. İkinci hata yanlış paydaya bölmek: “evcil hayvanı olanlar içinde apartmanda yaşayanlar” ile “apartmanda yaşayanlar içinde evcil hayvanı olanlar” farklı oranlardır; birinde sütun toplamına, diğerinde satır toplamına bölersin. Üçüncü hata, toplamdaki göreli sıklık ile koşullu göreli sıklığı karıştırmaktır. Dördüncüsü ilişkiyi nedensellik sanmak, beşincisi yalnızca bir okulda ya da bir kulüpte toplanan veriden bütün öğrenciler hakkında kesin hüküm vermektir.

Maarif tarzı sorular bir proje ödevi, kulüp çalışması ya da belediye araştırması bağlamında verilen iki yönlü tablo veya kümeli sütun grafiği üzerine kurulur. Bir soru, verilen araştırma sorularından hangisinin iki kategorik değişken arasındaki ilişkiye odaklandığını seçmeni isteyebilir; bir başkası tablodan koşullu göreli sıklık hesaplayıp karşılaştırmanı ister. İkinci öğrenme çıktısına yönelik sorularda bir öğrencinin ya da kurumun vardığı yorum verilir ve senden bu yorumdaki hatayı ya da yanlılığı bulman, yorumu çürütmen ya da kabul etmen beklenir. Soru köklerinde “hangi yorum verilerle desteklenir”, “bu sonuca yöneltilecek en uygun eleştiri hangisidir” gibi ifadeler sık geçer.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.10.2.1 İki kategorik değişkenli veri ile çalışabilme ve iki kategorik değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilme

  1. a)İki kategorik değişkenli veriye dayalı, istatistiksel araştırma gerektiren gerçek yaşam durumlarını belirler.
  2. b)Bağlam içerisinde iki kategorik değişken arasındaki ilişkililiğe odaklanan araştırma soruları oluşturur.
  3. c)İki kategorik değişkenli veri toplamak/elde etmek için plan yapar.
  4. ç)İki kategorik değişkenli verileri toplayarak/elde ederek analize hazırlar.
  5. d)Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen iki kategorik değişkenli verileri analiz etmek için görselleştirme ve/veya özetleme (toplam satır veya sütunlardaki göreli sıklıkları gösteren iki yönlü tablo, koşullu göreli sıklıkları gösteren sütun grafikleri, koşullu göreli sıklıklar gibi) araçlarından uygun olanı seçer.
  6. e)Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen verileri belirlediği araçlarla analiz eder.
  7. f)İki kategorik değişkenli veri dağılımlarına dayalı istatistiksel araştırmadan hareketle elde edilen bulguları yorumlayarak sonuç çıkarır.
  8. g)İki kategorik değişkenli veri dağılımlarına dayalı istatistiksel araştırmadan hareketle elde edilen sonuçları araştırma sorusu bağlamında değerlendirir.

MAT.10.2.2 Başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme

  1. a)Başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik istatistiksel temellendirme yapar.
  2. b)Başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik hataları ya da yanlılıkları tespit eder.
  3. c)Başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları çürütür ya da kabul eder.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her iki yönlü tabloda önce satır ve sütun toplamlarını yaz; eksik hücreler çoğu zaman toplamlardan çıkar.
  • Soruda geçen “… içinde” ifadesinden önceki grubu paydaya koy ve oranı yazmadan önce bu grubun toplamını tabloda işaretle.
  • Farklı büyüklükteki grupları her zaman koşullu yüzdelerle karşılaştır; ham sayıları yan yana koyduğunda kendini durdur.
  • Bir ilişki bulduğunda sonucu “ilişkili” kelimesiyle yaz; “neden olur” dediğin her cümleyi yeniden kontrol et.
  • Sınıfından 20 kişiye iki kategorik soru sorup küçük bir iki yönlü tablo kur, iki farklı değişkene göre iki kümeli sütun grafiği çiz ve farkı gözle.
  • Başkasının yorumunu değerlendirirken üç soruyu sırayla sor: örneklem kimdi, oranlar doğru grupla mı karşılaştırıldı, ilişki nedensellik gibi mi sunuldu?

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.10.2.1 · İki kategorik değişkenli veri ile çalışabilme ve iki kategorik değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: d) Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen iki kategorik değişkenli verileri analiz etmek için görselleştirme ve/veya özetleme (toplam satır veya sütunlardaki göreli sıklıkları gösteren iki yönlü tablo, koşullu göreli sıklıkları gösteren sütun grafikleri, koşullu göreli sıklıklar gibi) araçlarından uygun olanı seçer.

Bir lisede öğrenciler istatistik proje ödevi için şu soruyu araştırmaktadır: “Okulumuzdaki 9 ve 12. sınıf öğrencilerinin sınıf düzeyi ile bağcıklı ya da bağcıksız ayakkabı tercihi arasında bir ilişki var mıdır?” 9. sınıftan 40, 12. sınıftan 20 öğrenci gözlenmiş ve aşağıdaki iki yönlü tablo elde edilmiştir.
Sınıf düzeyiBağcıklıBağcıksızToplam
9. sınıf301040
12. sınıf12820
Toplam421860
Bu araştırma sorusunu cevaplamak için aşağıdakilerden hangisi uygun bir analiz aracıdır?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Araştırma sorusu, sınıf düzeyi ile ayakkabı tercihi arasındaki ilişkililiği inceler. İki değişken de kategoriktir. Tabloda 9. sınıfın toplamı 40, 12. sınıfın toplamı 20 olduğu için grup büyüklükleri eşit değildir. Bu nedenle ilişki, ham hücre sayılarıyla değil sınıf düzeyine göre koşullu göreli sıklıklarla incelenmelidir. 9. sınıfta bağcıklı tercihin koşullu göreli sıklığı 3040=0,75\dfrac{30}{40}=0{,}75, 12. sınıfta ise 1220=0,60\dfrac{12}{20}=0{,}60 olur. Bu iki koşullu göreli sıklığı karşılaştırmak, verilen araştırma sorusu için uygun araçtır. Dolayısıyla doğru cevap C seçeneğidir.
2.Orta

MAT.10.2.2 · Başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme

Süreç bileşeni: a) Başkaları tarafından oluşturulan iki kategorik değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik istatistiksel temellendirme yapar.

Bir lisenin proje grubu, öğrencilerin okula geliş biçimini incelemek için okuldan rastgele seçilen 150 öğrencinin evinin okula uzaklığını ve okula bisikletle gelip gelmediğini kaydetmiştir. İki kategorik değişkene ait veriler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
Okula geliş2 km'den yakın2 km ve daha uzakToplam
Bisikletle304070
Bisikletle değil206080
Toplam50100150
Proje grubu tabloya dayalı olarak şu yorumu yapmıştır: “Okula 2 km’den yakın oturan öğrenciler, 2 km ve daha uzak oturanlara göre daha yüksek oranda bisikletle gelmektedir.” Bu yoruma yönelik doğru istatistiksel temellendirme aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 7

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Yorum, bisikletle gelme oranını uzaklık gruplarına göre karşılaştırmaktadır. Bu nedenle her gruptaki bisikletle gelen sayısı, o grubun toplamına bölünür. Yakın grup: 3050=0,60\dfrac{30}{50}=0{,}60. Uzak grup: 40100=0,40\dfrac{40}{100}=0{,}40. 0,60>0,400{,}60>0{,}40 olduğundan araştırılan öğrenciler arasında yakın oturanlarda bisikletle gelme oranı daha yüksektir. Yorum bu koşullu oran karşılaştırmasıyla desteklenir. Uzak gruptaki 40 kişinin, yakın gruptaki 30 kişiden fazla olması ham sayıdır; grup büyüklükleri farklı olduğu için kullanımın daha yaygın olduğunu göstermez. 4070\dfrac{40}{70} ve 3070\dfrac{30}{70} ise bisikletle gelenlerin uzaklık dağılımıdır, grupların bisikletle gelme oranı değildir.
3.Zor

MAT.10.2.1 · İki kategorik değişkenli veri ile çalışabilme ve iki kategorik değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: e) Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen verileri belirlediği araçlarla analiz eder.

Bir okulun çevre kulübü, mahallelerindeki 200 ev için şu araştırma sorusunu incelemektedir: «Evlerde güneş enerjisi sistemi kullanılıp kullanılmaması ile aylık elektrik faturasının 1500 TL'den az ya da 1500 TL ve üzerinde olması arasında bir ilişki var mıdır?» Toplanan veriler aşağıdaki iki yönlü sıklık tablosundadır.
Güneş enerjisi sistemi1500 TL'den az1500 TL ve üzeriToplam
Kullanıyor301040
Kullanmıyor40120160
Toplam70130200
Araştırma sorusunu yanıtlamak için güneş enerjisi kullanma durumuna göre fatura kategorisinin koşullu göreli sıklıkları hesaplanacaktır. «1500 TL'den az» sütununda ham sıklık, sistemi kullanmayan evlerde daha büyüktür. Bu kategorinin koşullu göreli sıklıkları karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Koşul, güneş enerjisi kullanma durumudur. Bu nedenle «1500 TL'den az» hücreleri kendi satır toplamlarına bölünür. Kullananlarda: 3040=34=0,75\dfrac{30}{40} = \dfrac{3}{4} = 0{,}75. Kullanmayanlarda: 40160=14=0,25\dfrac{40}{160} = \dfrac{1}{4} = 0{,}25. 0,75>0,250{,}75 > 0{,}25 olduğundan koşullu göreli sıklık kullananlarda daha büyüktür. Ham sıklıklar 40>3040 > 30 olsa da satır toplamları 4040 ve 160160 olduğundan karşılaştırma ham sıklıkla yapılamaz. B'de payda, düşük fatura sütununun toplamı olan 7070'tir. C'de payda genel toplam olan 200200'dür. D, «1500 TL ve üzeri» sütunundaki 1010 ve 120120 hücrelerini kullanır. E'de oranlar doğrudur; ancak 0,75>0,250{,}75 > 0{,}25 olduğu hâlde yön, ham sıklığa uyacak biçimde ters söylenmiştir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki iki yönlü tabloları ya da proje ödevindeki kümeli sütun grafiklerini DubbAI'ye yükle; koşullu göreli sıklık hesabı ve hatalı yorumları ayıklama odaklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 10. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler