Kategorik değişken, gözlem birimlerini ortak bir özelliğe göre gruplara ayıran değişkendir: evcil hayvanı olup olmama, apartmanda yaşayıp yaşamama, sınıf düzeyi, ayakkabı türü gibi. Bu temada her gözlem biriminden iki kategorik değişkenin değeri birlikte kaydedilir; çünkü ilişkiyi görebilmek için iki cevabın aynı kişide nasıl eşleştiğini bilmen gerekir. İyi bir araştırma sorusu iki değişkeni açıkça adlandırır, kimin üzerine çalışıldığını belirtir, verisi toplanabilir olur ve cevabı değişebilirlik içerir. Veri toplama planında evren ve örneklem, veri toplama aracı (anket, görüşme, gözlem gibi), verinin nasıl kaydedileceği ve gizlilik gibi etik ilkeler yer alır. Veriler kendin toplayabileceğin gibi hazır veri kaynaklarından da elde edilebilir; bu durumda dijital kaynağın güvenilirliğini sorgulaman gerekir.
Toplanan veriler iki yönlü tabloda düzenlenir: satırlarda bir değişkenin kategorileri, sütunlarda diğerininkiler, hücrelerde sıklıklar, kenarlarda satır ve sütun toplamları bulunur. Örneğin 200 kişilik bir örneklemde apartmanda yaşayan 120 kişiden 30’unun, müstakil evde yaşayan 80 kişiden 40’ının evcil hayvanı olsun. Bir hücrenin genel toplama oranı toplamdaki göreli sıklıktır: apartmanda yaşayıp evcil hayvanı olanlar 30/200 = %15’tir. Bir hücrenin yalnızca kendi satır ya da sütun toplamına oranı ise koşullu göreli sıklıktır: apartmanda yaşayanlar içinde evcil hayvanı olanlar 30/120 = %25, müstakil evde yaşayanlar içinde 40/80 = %50’dir. Aynı tabloyu hem sıklıkla hem yüzdeyle gösterebilirsin.
İlişkililik kararını koşullu göreli sıklıkları karşılaştırarak verirsin. Bağımsız değişkenin her kategorisi için bağımlı değişkenin dağılımına bakılır. Dağılımlar birbirine yakınsa değişkenler arasında belirgin bir ilişki yoktur; belirgin biçimde farklıysa ilişki olduğu söylenir. Yukarıdaki örnekte %25 ile %50 arasındaki fark, yaşanan konut türü ile evcil hayvan sahipliği arasında bu örneklemde bir ilişki olduğunu gösterir. Ham sayılara bakmak yanıltabilir. 150 öğrencilik 9. sınıflardan 60’ı, 100 öğrencilik 12. sınıflardan 50’si bağcıksız ayakkabı tercih ediyorsa 60 sayısı daha büyük görünse de oranlar %40 ve %50’dir; 12. sınıflarda bağcıksız tercih daha yaygındır.
İkinci görselleştirme aracı, koşullu göreli sıklıkları gösteren kümeli sütun grafiğidir. Bağımsız değişkenin her kategorisi için bir küme çizilir ve kümedeki sütunlar bağımlı değişkenin koşullu yüzdelerini gösterir. Bazı araştırmalarda iki değişkenden hangisinin bağımsız olduğu açık değildir. Program, doğduğu yerde yaşama ile mutlu olma örneğinde grafiğin her iki değişkene göre ayrı ayrı hazırlanmasını öneriyor. Tek kategorik değişkenli verilerde tablo ve sütun grafiği veriyi özetlemeye yarar; iki kategorik değişkenli verilerdeki araçlar ise değişkenler arasındaki ilişki hakkında yorum yapmanı sağlar.
Yorum aşamasında iki dikkat noktası var. Birincisi, ilişki nedensellik değildir: kitap okuyanlar arasında spor yapanların oranı daha yüksek çıksa bile “kitap okumak spor yapmaya neden olur” denemez. İkincisi, örneklemden evrene geçerken belirsizliği ifade etmelisin: “Bu örneklemde müstakil evde yaşayanlar arasında evcil hayvan sahipliği daha yaygın; benzer biçimde seçilmiş başka örneklemlerde de benzer bir eğilim beklenebilir” gibi temkinli cümleler kurulur. Başkalarının yorumlarını incelerken de aynı soruları sorarsın: oranlar doğru grupla mı karşılaştırılmış, örneklem evreni temsil ediyor mu, ilişki neden-sonuç gibi mi sunulmuş?