İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 10. sınıf

Nicelikler ve Değişimler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf matematik Maarif programı Nicelikler ve Değişimler: karesel, karekök ve rasyonel fonksiyonlar, dönüşümler, ters fonksiyon, denklem ve eşitsizlikler.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Nicelikler ve Değişimler, 10. sınıf matematik programının en uzun teması; yaklaşık 58 ders saati sürüyor. İçerik çerçevesi altı başlıktan oluşuyor: fonksiyon olma şartları, karesel, karekök ve rasyonel fonksiyonlar, ters fonksiyonlar ve bu fonksiyonlarla kurulan denklem ve eşitsizlik problemleri. Programın genellemelerine göre fonksiyonlar niceliklerin birbirine bağlı değişimini temsil eder, gerçek yaşam durumları fonksiyonlarla modellenebilir, referans fonksiyonlar bir fonksiyon grubunun üretecidir ve grafikler denklem ile eşitsizlikleri incelemenin temel araçlarından biridir.

Program, üslü ve köklü ifadelerle işlem yapabildiğini, iki kare farkı ve tam kare özdeşliklerini kullanabildiğini kabul ediyor. Doğrusal referans fonksiyonu, ona dönüşümler uygulayarak yeni doğrusal fonksiyonlar türetmeyi ve cebirsel temsil ile grafik arasında geçiş yapmayı da önceki sınıftan biliyorsun. Bu temada aynı fikri üç yeni referans fonksiyona, x², √x ve 1/x’e uygulayacaksın. Doğrusal fonksiyon bilgisi aynı sınıfın Analitik İnceleme temasında doğrunun eğimi ve denklemiyle de buluşuyor.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

Birinci öğrenme çıktısı, gerçek sayılarda fonksiyon olma şartları ile fonksiyonların nitel özelliklerini matematiksel temsillerle değerlendirebilmendir. Grafik ve cebirsel temsilleri tanım kümesi, görüntü kümesi, işaret, artanlık-azalanlık, maksimum-minimum noktaları, sıfırlar, bire birlik, teklik-çiftlik ve örtenlik bakımından analiz eder, karşılaştırır ve yargıda bulunursun. Program, bir hareketlinin belli bir anda iki farklı yerde bulunamayacağı konum-zaman modelini ve fonksiyon kavramının Euler ile Dirichlet’ye uzanan tarihini öneriyor.

İkinci öğrenme çıktısı, f(x) = x² karesel referans fonksiyonunun ve ondan türetilen g(x) = a · f(x ± r) ± k fonksiyonlarının nitel özelliklerine ilişkin muhakeme yapabilmendir. Tablo ve grafikle referans fonksiyonu inceler, simetri doğrusu ile çiftlik arasında ilişki kurar, dönüşümlerle yeni fonksiyonlar türetir, varsayım kurup örüntüleri genellersin. Önermelerini grafikle doğrular ya da cebirsel olarak ispatlarsın. Harizmi’nin geometrik tam kareye tamamlama yöntemi ve zam miktarına bağlı gelir modeli programın örnekleri.

Üçüncü öğrenme çıktısı, f(x) = √x (x ≥ 0) karekök referans fonksiyonu ve ondan türetilen fonksiyonlar için aynı muhakeme sürecini yürütmendir. Süreç bileşenleri karesel fonksiyondakilerle aynı: nitel özellikleri belirlemek, dönüşüm uygulamak, varsayım ve genelleme yapmak, önerme sunmak, doğrulama ya da ispatın kullanışlılığını değerlendirmek. Programın bu çıktıdaki özel vurgusu, bu fonksiyonun tekliğinden ya da çiftliğinden neden söz edilemeyeceğini cebirsel inceleme ve grafikle tartışman.

Dördüncü öğrenme çıktısı, f(x) = 1/x (x ≠ 0) rasyonel referans fonksiyonu ve ondan türetilen fonksiyonlarla ilgili muhakeme yapabilmendir. Tablo değerlerinden yola çıkarak grafiğin eksenlere nasıl yaklaştığını yorumlar, fonksiyonun iki ayrı aralıkta azalan olduğunu gösterirsin. Bir tanım aralığının görüntüsünü bulurken azalan olduğu aralıkları dikkate alırsın. Bu fonksiyonun ters orantılı iki niceliği modellediğini fark edip hız-süre, işçi-gün gibi gerçek yaşam durumlarında kullanışlılığını tartışırsın.

Beşinci öğrenme çıktısı, doğrusal, karesel, karekök ve rasyonel fonksiyonların ters fonksiyonlarına dair çıkarım yapabilmendir. Bağımlı ve bağımsız değişkenin yer değiştirmesini tablo ile inceler, tersin ne zaman fonksiyon olduğuna dair varsayım kurarsın. Genellemelerini grafikler arasındaki ilişkiyle karşılaştırır, önermelerini doğrulanabilir biçimde sunar ve nitel özellikler bağlamında değerlendirirsin. Karesel ve karekök fonksiyonlarda tanım kümesini bire birlik ve örtenlik sağlanacak biçimde düzenlersin; y = x doğrusuna göre simetriyi matematik yazılımıyla incelersin.

Altıncı öğrenme çıktısı, bu fonksiyonlarla ifade edilen denklem ve eşitsizlik içeren problemleri çözebilmendir. Problemin bileşenlerini ve ilişkilerini belirler, sözel, tablo, grafik ve cebirsel temsiller arasında geçiş yapar, strateji kurup uygular, çözümü farklı yolla doğrularsın. Üretim-tüketim bağlamında en iyileme, kâr-maliyet gibi ters orantılı ilişkiler, atışlar, gaz basıncı ve popülasyon önerilen bağlamlar. İkinci dereceden denklemlerin tarihindeki Brahmagupta, Harizmi ve Abdülhamid bin Türk’ün çalışmaları da tanıtılır.

Konu anlatımı

Bir ilişkinin fonksiyon olması için tanım kümesindeki her elemanın değer kümesinde yalnızca bir karşılığı olmalıdır. Grafikte bunu, x eksenine dik çizilen her doğrunun grafiği en fazla bir noktada kesmesiyle kontrol edersin. Farklı elemanların görüntüleri farklıysa fonksiyon bire bir, görüntü kümesi değer kümesine eşitse örtendir. f(−x) = f(x) sağlanıyorsa fonksiyon çifttir ve grafiği y eksenine göre simetriktir; f(−x) = −f(x) sağlanıyorsa tektir ve grafiği orijine göre simetriktir. İşaret grafikten okunur: x ekseninin üstünde kalan aralıklarda fonksiyon pozitif, altında kalanlarda negatiftir.

f(x) = x² için tanım kümesi ℝ, görüntü kümesi [0, ∞)’dur. Fonksiyon (−∞, 0] aralığında azalan, [0, ∞) aralığında artandır; minimum değeri 0’dır ve bunu x = 0’da alır. Grafiği olan parabolün simetri doğrusu x = 0’dır; fonksiyon çifttir, bire bir değildir. g(x) = a(x − r)² + k biçiminde r > 0 ise grafik r birim sağa, k > 0 ise k birim yukarı ötelenir; a sayısı dikey germe ya da sıkıştırma yapar, a < 0 ise grafik x eksenine göre yansır. Tepe noktası (r, k), simetri doğrusu x = r olur. Genel formdaki ifade tam kareye tamamlanır: x² + 4x = (x + 2)² − 4, yani tepe noktası (−2, −4) ve sıfırlar 0 ile −4’tür. Genel olarak f(x) = ax² + bx + c fonksiyonu en büyük ya da en küçük değerini x = −b/(2a) noktasında alır ve bu değer f(−b/(2a))’dır.

Aralık görüntüsünde de tepe noktası gerekir. −1 < x < 3 iken x² değeri [0, 9) aralığındadır; uç değerleri yerine koyup (1, 9) yazmak yanlıştır, çünkü 0 bu aralıkta ve minimum oradadır. Her x için x² ≥ 0 olduğundan x² + c ifadesinin minimum değeri c’dir. En iyileme örneği: 20 TL’lik ürüne günde 60 müşteri geliyor, her 1 TL zamda 2 müşteri azalıyor. Gelir G(x) = (20 + x)(60 − 2x) = −2(x − 5)² + 1250 olur; en yüksek gelir 5 TL zamla elde edilir ve 1250 TL’dir.

f(x) = √x için tanım ve görüntü kümesi [0, ∞)’dur; fonksiyon artan ve bire birdir, minimum değeri 0’dır. Tanım kümesi 0’a göre simetrik olmadığından f(−x) çoğu x için tanımsızdır; bu nedenle tekliğinden ya da çiftliğinden söz edilemez. √(x − 3) için tanım kümesi x ≥ 3’tür. f(x) = 1/x için tanım ve görüntü kümesi ℝ − {0}’dır; fonksiyon tektir, sıfırı yoktur ve her sayıyı çarpmaya göre tersine çevirir. (0, ∞) aralığında x küçüldükçe değerler sınırsız büyür, x büyüdükçe değerler 0’a yaklaşır; grafik eksenlere yaklaşır. a ile b aynı işaretli ve a < b ise 1/a > 1/b olduğundan fonksiyon (−∞, 0) ve (0, ∞) aralıklarının her birinde azalandır. Tüm tanım kümesinde azalan değildir: −1 < 1 iken f(−1) = −1 < f(1) = 1. Aralık görüntüleri: x > 4 ise 0 < 1/x < 1/4; −5 < x < 0 ise 1/x < −1/5.

Ters fonksiyonda bağımlı ve bağımsız değişken yer değiştirir; tersin fonksiyon olması için fonksiyon bire bir ve örten olmalıdır. f(x) = 2x + 3 için y = 2x + 3’ten x = (y − 3)/2 çıkar, yani f⁻¹(x) = (x − 3)/2. 1/x fonksiyonunun tersi kendisidir. x² tüm ℝ’de bire bir olmadığından tanım kümesi [0, ∞) olarak düzenlenir; tersi √x olur. f(x) = (x − 4)² + 1, x ≥ 4 için tam kare formundan f⁻¹(x) = √(x − 1) + 4 (x ≥ 1) bulunur. Karekökte kökü yalnız bırakırsın: f(x) = √(x − 2) ise f⁻¹(x) = x² + 2 (x ≥ 0). f ile f⁻¹ grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir.

f(x) = 0, f(x) = g(x), f(x) < g(x), f(x) ≤ g(x) biçimindeki denklem ve eşitsizlikler en fazla ikinci derecedendir. x² − 6x + 5 < 0 eşitsizliğinde tam kare (x − 3)² − 4 yazılır, iki kare farkıyla (x − 5)(x − 1) çarpanlarına geçilir. İşaret tablosunda çarpanlar yalnız 1 ile 5 arasında zıt işaretlidir; çözüm 1 < x < 5 olur ve parabolün x ekseninin altında kaldığı aralıkla uyuşur. Programın örneğinde gelir f(x) = 4x², maliyet g(x) = 18x’tir; x > 0 için 4x² ≥ 18x eşitsizliği 2x(2x − 9) ≥ 0’dan x ≥ 4,5 verir, yani 4,5 kg’dan itibaren gelir maliyeti karşılar.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Diskriminant yöntemi, kök-katsayı ilişkileri, kökler toplamı ve çarpımı gibi formüller kullanılmıyor; ax² + bx + c ifadesini a ve c katsayılarının çarpanlarını deneyerek çarpanlarına ayırma yöntemi de yok. Fonksiyonun keyfî kümeler üzerindeki soyut tanımına girilmiyor. 1/x grafiğinin eksenlere yaklaşması sözel ve grafik düzeyde kalıyor; limit ve asimptot formalizmi sonraki sınıfların konusu. Bu yöntemlerle kurulan sorular bu sınıfın değerlendirmelerinde yer almaz; çözümleri tam kareye tamamlama, grafik ve nitel özelliklerle kurman beklenir.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata yatay ötelemenin yönünü karıştırmaktır: f(x − 2) grafiği sola değil sağa kayar. Bir aralığın görüntüsünü yalnızca uç değerlerle bulmak, tepe noktası aralığın içindeyken yanlış sonuç verir. 1/x’i tüm tanım kümesinde azalan sanmak, √x’i çift fonksiyon saymak, f⁻¹(x) ile 1/f(x)’i karıştırmak ve ters alırken tanım kümesi kısıtını unutmak diğer tipik yanlışlar. Bağlama uymayan negatif miktar ya da süre çözümlerini elemeyi unutma.

Maarif soruları hava sıcaklığı grafiği, kantin zammı, su roketi atışı, gaz basıncı ya da sıcaklık birimi dönüşümü gibi bağlamlarla kurulur. Grafikten nitel özellik önermelerini değerlendirmek, bir dönüşümün cebirsel karşılığını seçmek, tersinin fonksiyon olması için yeterli tanım kümesi kısıtını bulmak ve iki grafiğin kesişiminden eşitsizlik çözüm kümesini okumak sık görülen türler. Soru kökleri çoğu zaman “hangi önerme doğrudur”, “bu varsayımı çürüten örnek hangisidir” biçimindedir. “Kökler toplamı kaçtır” kalıbı bu temada yok.

Öğrenme çıktıları (6)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.10.4.1 Gerçek sayılarda fonksiyon olma şartları ile gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların nitel özelliklerini matematiksel temsillerle değerlendirebilme

  1. a)Gerçek sayılarda fonksiyon olma şartları ile gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) grafik ve cebirsel temsilleri üzerinden analiz eder.
  2. b)Gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların grafik ve cebirsel temsillerini fonksiyon olma şartları ve fonksiyonların nitel özellikleri bakımından karşılaştırır.
  3. c)Karşılaştırmalarından hareketle gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri ile nitel özellikleri hakkında yargıda bulunur.

MAT.10.4.2 Gerçek sayılarda f(x) = x² şeklinde tanımlı karesel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) karesel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme

  1. a)Karesel referans fonksiyonun nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) matematiksel temsilleri kullanarak belirler.
  2. b)Karesel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile matematiksel temsilleri arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Karesel referans fonksiyonu grafik ve cebirsel temsili üzerinde yapılan işlemlerle diğer karesel fonksiyonlara dönüştürür.
  4. ç)Karesel referans fonksiyon ile elde ettiği karesel fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri arasındaki ilişkiyi ifade eder.
  5. d)Karesel referans fonksiyonun nitel özelliklerinden hareketle diğer karesel fonksiyonların nitel özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur.
  6. e)Varsayımlarına dayalı olarak karesel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri (cebirsel, sayısal veya grafiksel) geneller.
  7. f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
  8. g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri uygun sözel veya cebirsel dil ile sunar.
  9. ğ)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam bağlamlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.
  10. h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
  11. ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.

MAT.10.4.3 Gerçek sayılarda f(x) = √x (x ≥ 0) şeklinde tanımlı karekök referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) karekök fonksiyonlarının nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme

  1. a)Karekök referans fonksiyonun nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) matematiksel temsilleri kullanarak belirler.
  2. b)Karekök referans fonksiyonun nitel özellikleri ile matematiksel temsilleri arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Karekök referans fonksiyonu grafik ve cebirsel temsili üzerinde yapılan işlemlerle diğer karekök fonksiyonlarına dönüştürür.
  4. ç)Karekök referans fonksiyon ile elde ettiği karekök fonksiyonlarının grafik ve cebirsel temsilleri arasındaki ilişkiyi ifade eder.
  5. d)Karekök referans fonksiyonun nitel özelliklerinden hareketle diğer karekök fonksiyonlarının nitel özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur.
  6. e)Varsayımlarına dayalı olarak karekök fonksiyonlarının nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri (cebirsel, sayısal veya grafiksel) geneller.
  7. f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
  8. g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri uygun sözel veya cebirsel dil ile sunar.
  9. ğ)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam bağlamlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.
  10. h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
  11. ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.

MAT.10.4.4 Gerçek sayılarda f(x) = 1/x (x ≠ 0) şeklinde tanımlı rasyonel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) rasyonel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme

  1. a)Rasyonel referans fonksiyonun nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) matematiksel temsilleri kullanarak belirler.
  2. b)Rasyonel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile matematiksel temsilleri arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Rasyonel referans fonksiyonu grafik ve cebirsel temsili üzerinde yapılan işlemlerle diğer rasyonel fonksiyonlara dönüştürür.
  4. ç)Rasyonel referans fonksiyon ile elde ettiği rasyonel fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri arasındaki ilişkiyi ifade eder.
  5. d)Rasyonel referans fonksiyonun nitel özelliklerinden hareketle diğer rasyonel fonksiyonların nitel özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur.
  6. e)Varsayımlarına dayalı olarak rasyonel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri (cebirsel, sayısal veya grafiksel) geneller.
  7. f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
  8. g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri uygun sözel veya cebirsel dil ile sunar.
  9. ğ)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam bağlamlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.
  10. h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
  11. ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.

MAT.10.4.5 Doğrusal, karesel, karekök ve rasyonel referans fonksiyonlar ile bu fonksiyonlardan türetilebilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına dair çıkarım yapabilme

  1. a)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilebilen fonksiyonlar üzerinden bir fonksiyonun ters fonksiyonuna ilişkin varsayımlarda bulunur.
  2. b)Varsayımlarından yararlanıp farklı durumlarla ilgili örüntüleri listeleyerek referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına ilişkin genellemeler yapar.
  3. c)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyonlarıyla ilişkisine dair varsayımları ile genellemelerini karşılaştırır.
  4. ç)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyon ilişkisine ait önermeleri matematiksel olarak doğrulanabilecek şekilde sunar.
  5. d)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına ait elde edilen önermeleri fonksiyonların nitel özellikleri bağlamında değerlendirir.

MAT.10.4.6 Doğrusal, karesel, karekök, rasyonel referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizlikler içeren problemleri çözebilme

  1. a)Bu fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizliklere ilişkin matematiksel bileşenleri (nitel özellikleri ile cebirsel ve grafik temsilleri) belirler.
  2. b)Bu fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizliklere ilişkin matematiksel bileşenlerin aralarındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Bu fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizliklerin problem bağlamındaki temsillerini farklı temsillere dönüştürür.
  4. ç)Dönüştürdüğü temsillerin problem bağlamındaki anlamını ifade eder.
  5. d)Elde ettiği ve yorumladığı farklı temsillerden yararlanarak problemin çözümü için strateji oluşturur.
  6. e)Belirlediği stratejiyi kullanır.
  7. f)Elde ettiği çözümü farklı yöntemleri kullanarak doğrular.
  8. g)Problemin olası çözüm stratejilerini gözden geçirir.
  9. ğ)Problemin olası çözüm stratejilerinin farklı problem durumlarında kullanımı ile ilgili çıkarımlar yapar.
  10. h)Çıkarımlarının geçerliliğini sözel, cebirsel ve grafiksel argümanlarla değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her yeni fonksiyon için aynı kontrol listesini doldur: tanım ve görüntü kümesi, işaret, sıfırlar, artanlık-azalanlık, maksimum-minimum, bire birlik, örtenlik, teklik-çiftlik.
  • x², √x ve 1/x grafiklerini birkaç nokta hesaplayarak elle çiz; sonra yalnız r’yi, yalnız k’yi, yalnız a’yı değiştirip grafiğin nasıl hareket ettiğini not al.
  • Genel formda verilen her karesel fonksiyonu tam kareye tamamla ve tepe noktasını x = −b/(2a) ile ayrıca bulup iki sonucu karşılaştır.
  • Bir aralığın görüntüsünü sorarken önce tepe noktasının ya da fonksiyonun azalan-artan olduğu bölgenin aralığın içinde kalıp kalmadığına bak.
  • Tersini bulduğun fonksiyonu ve tersini aynı eksenlere çiz; y = x doğrusuna göre simetrik değilse hesabını yeniden kontrol et.
  • Eşitsizlik çözümünü hem işaret tablosuyla hem grafikle bul; iki yöntem aynı aralığı vermiyorsa bir işareti yanlış yazmışsındır.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.10.4.1 · Gerçek sayılarda fonksiyon olma şartları ile gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların nitel özelliklerini matematiksel temsillerle değerlendirebilme

Süreç bileşeni: c) Karşılaştırmalarından hareketle gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri ile nitel özellikleri hakkında yargıda bulunur.

Okul bahçesindeki meteoroloji istasyonunda, saat 16.00'dan itibaren 8 saat boyunca hava sıcaklığının değişimi incelenmiştir. Sıcaklık, saat 16.00'dan sonra geçen süre xx (saat) olmak üzere f:[0,8]→Rf: [0, 8] \to \mathbb{R}, f(x)=−x+20f(x) = -x + 20 cebirsel kuralıyla modellenmiştir. Aynı verinin grafik temsilinde yatay eksen xx, düşey eksen sıcaklık (°C) olup grafik, (0,20)(0, 20) ile (8,12)(8, 12) noktalarını birleştiren doğru parçasıdır.
Fonksiyon grafiği
Buna göre cebirsel temsil ile grafik temsilinin karşılaştırılmasına dayalı olarak aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Cebirsel kuralda f(0)=−0+20=20f(0) = -0 + 20 = 20 ve f(8)=−8+20=12f(8) = -8 + 20 = 12 bulunur. Grafik de tam olarak (0,20)(0, 20) ile (8,12)(8, 12) noktalarını birleştirdiğinden iki temsil aynı fonksiyonu gösterir; temsiller uyumludur. xx artınca −x-x azaldığı için f(x)=−x+20f(x) = -x + 20 ifadesi [0,8][0, 8] aralığında azalır. Grafikte de doğru soldan sağa alçalmaktadır. Kesin azalan fonksiyonda farklı xx değerlerinin görüntüleri farklıdır; dolayısıyla ff bire birdir. Bu yargı yalnızca E seçeneğindedir.
2.Orta

MAT.10.4.5 · Doğrusal, karesel, karekök ve rasyonel referans fonksiyonlar ile bu fonksiyonlardan türetilebilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına dair çıkarım yapabilme

Süreç bileşeni: ç) Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyon ilişkisine ait önermeleri matematiksel olarak doğrulanabilecek şekilde sunar.

Okul bilim şenliğinde Celsius sıcaklığını M birimine dönüştüren fonksiyon f(x)=52x−10f(x)=\dfrac{5}{2}x-10 olarak veriliyor. Kontrol ölçümlerinde 00 °C değeri −10-10 M, 1010 °C değeri 1515 M bulunuyor. ff gerçek sayılarda bire bir ve örten bir fonksiyondur. Grup, bu fonksiyonun tersine ilişkin önermeler yazıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi, ff fonksiyonunun tersine ilişkin matematiksel olarak doğrulanabilecek önermedir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler · Yaprak test 1 · Soru 6

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Doğrusal fonksiyon y=52x−10y=\dfrac{5}{2}x-10 eşitliğinde bağımsız değişken yalnız bırakılır. Her iki yana 1010 eklenir: y+10=52xy+10=\dfrac{5}{2}x. Her iki yan 25\dfrac{2}{5} ile çarpılır: x=25(y+10)=25y+4x=\dfrac{2}{5}(y+10)=\dfrac{2}{5}y+4. Değişkenler yer değiştirilince f−1(x)=25x+4f^{-1}(x)=\dfrac{2}{5}x+4 elde edilir. Bu önerme bileşke ile doğrulanır: f ⁣(f−1(x))=52(25x+4)−10=x+10−10=xf\!\left(f^{-1}(x)\right)=\dfrac{5}{2}\left(\dfrac{2}{5}x+4\right)-10=x+10-10=x. Kontrol ölçümleri de aynı sonucu verir: f−1(−10)=25(−10)+4=0f^{-1}(-10)=\dfrac{2}{5}(-10)+4=0 ve f−1(15)=25(15)+4=10f^{-1}(15)=\dfrac{2}{5}(15)+4=10. Eğimi sıfırdan farklı olan bu doğrusal fonksiyon bire bir ve örten olduğundan tersi de fonksiyondur. Doğrulanabilen önerme D seçeneğidir.
3.Zor

MAT.10.4.2 · Gerçek sayılarda f(x) = x² şeklinde tanımlı karesel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) karesel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: h) Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.

Bir okul kantininde bir sandviç 1010 TL'ye satılmakta ve günde 4040 adet satılmaktadır. Fiyata yapılan zam xx TL (xx gerçel sayı) olduğunda günlük satışın 2x2x adet azaldığı bir model kullanılmaktadır. Kantin 0≤x≤100 \leq x \leq 10 aralığını incelemekte ve günlük geliri G(x)=(10+x)(40−2x)G(x)=(10+x)(40-2x) fonksiyonu ile modellemektedir. f(x)=x2f(x)=x^{2} karesel referans fonksiyon olmak üzere kantin görevlisi şu önermeyi kurmuştur: Bu aralıkta gelirin en küçük değeri 400400 TL'dir; en büyük değeri ise x=5x=5 iken 450450 TL'dir. Bu önermeyle ilgili gerekçesiyle birlikte doğru olan ifade aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

G(x)=(10+x)(40−2x)=−2x2+20x+400G(x)=(10+x)(40-2x)=-2x^{2}+20x+400 açılır. Tam kareye tamamlanırsa G(x)=−2(x2−10x+25)+50+400=−2(x−5)2+450G(x)=-2(x^{2}-10x+25)+50+400=-2(x-5)^{2}+450 bulunur. f(x)=x2f(x)=x^{2} olduğundan G(x)=−2⋅f(x−5)+450G(x)=-2\cdot f(x-5)+450 elde edilir. 0≤x≤100\leq x\leq 10 iken −5≤x−5≤5-5\leq x-5\leq 5 olup 0≤f(x−5)≤250\leq f(x-5)\leq 25 tir. f(x−5)=0f(x-5)=0 değeri x=5x=5 iken, f(x−5)=25f(x-5)=25 değeri x=0x=0 ve x=10x=10 iken alınır. −2<0-2<0 olduğu için ff büyüyünce GG küçülür. Bu nedenle en büyük değer f(x−5)=0f(x-5)=0 iken G(5)=450G(5)=450, en küçük değer f(x−5)=25f(x-5)=25 iken G=450−2⋅25=400G=450-2\cdot 25=400 olur. Her iki değere de aralıkta ulaşılır; önerme cebirsel olarak ispatlanır. Bu gerekçe B seçeneğidir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki parabol çizimlerini, dönüşüm tablolarını ya da ters fonksiyon notlarını DubbAI'ye yükle; nitel özellik yorumlama, tam kareye tamamlama ve grafikle eşitsizlik çözme odaklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 10. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler