İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 10. sınıf

Sayılar: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf matematik Maarif programı Sayılar teması: asal çarpanlar, bölen sayısı, EBOB ve EKOK ilişkileri, bölünebilme kuralları ve bölmeden kalan bulma.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Sayılar, 10. sınıf matematik programının üçüncü teması ve yaklaşık 20 ders saati sürüyor. İçerik çerçevesi üç başlıktan oluşuyor: bir doğal sayının asal çarpanları ve bölenleri, en büyük ortak bölen ile en küçük ortak kat ve bölünebilme. Programın iki genellemesi temanın omurgasını kuruyor: 1’den büyük her doğal sayı asal sayıların çarpımı şeklinde tek türlü yazılır; bölünebilme kuralları ise bölünenin basamaklarına göre çözümlenmesiyle elde edilir. Bu temada sayıyı parçalarına ayırmayı, ortak parçaları bulmayı ve bölme yapmadan kalanı tahmin etmeyi öğreneceksin. Bunları yaparken yalnızca sonuca değil, sonucun neden doğru olduğunu gösteren doğrulama yöntemlerine de odaklanacaksın.

Program, tek, çift ve ardışık tam sayıları tanıdığını, iki basamaklı bir sayının asal olup olmadığını belirleyebildiğini, sayıları basamak değerlerine göre çözümleyip asal çarpanlarına ayırabildiğini kabul ediyor. Çarpan, kat, ortak bölen ve ortak kat kavramlarını, bölünen, bölen, bölüm ve kalanı ve 2, 3, 4, 5, 9, 10 ile bölünebilme özelliklerini de önceki sınıflardan biliyorsun. 10. sınıfta bu bilgiler yeni bir düzeye taşınıyor: örnekler üzerinden varsayım kurup genelleyecek, bu genellemeleri cebirsel gösterimle doğrulayacaksın. Temada kullandığın adım adım işleyen yöntemler, aynı sınıfın Sayma, Algoritma ve Bilişim temasında algoritma kurarken de karşına çıkacak.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

Birinci öğrenme çıktısı, bir doğal sayı ile asal çarpanları ve bölenleri arasındaki ilişkilere dair çıkarım yapabilmendir. Farklı sayıları asal çarpanlarına ayırıp bölenlerini listeler, asal çarpanların kuvvetleri ile pozitif bölen sayısı arasındaki ilişkiye dair varsayımda bulunursun. Örüntüleri listeleyerek genelleme yapar, genellemeni yeni örneklerle sınar ve sonucu matematiksel bir önerme olarak sunarsın. Son süreç bileşeni, bu önermelerin kriptoloji ve kodlama gibi gerçek yaşam durumlarındaki kullanışlılığını değerlendirmek. Program bu aşamada doğal sayıların negatif bölenleri hakkında sonuç çıkarmanı da istiyor.

İkinci öğrenme çıktısı, birden çok doğal sayının ortak bölenleriyle bunların en büyüğü ve ortak katlarıyla bunların en küçüğü arasındaki ilişkilere dair muhakeme yapabilmendir. Önce iki, sonra üç sayının bölen ve kat tablolarını grup çalışmasıyla doldurur; aralarında asal sayılar, ortak katların en büyüğünün olmaması gibi gözlemlerden varsayımlar kurarsın. Genellemelerini önerme olarak sunar, gerçek yaşam problemlerindeki katkısını değerlendirirsin. Bu çıktıda doğrulama yöntemi seçmek de var: listeleme, asal çarpan ağacı ve cebirsel gösterim yöntemlerinin olumlu ve olumsuz yönlerini kullanışlılık açısından karşılaştırırsın. Fayans döşeme, bahçeyi çitle çevirme ve kaldırım taşlarını bir örüntüye göre boyama programın önerdiği bağlamlar.

Üçüncü öğrenme çıktısı, bir doğal sayının belirli doğal sayılara bölümünden kalanlarına dair muhakeme yapabilmendir. Bildiğin bölünebilme özelliklerinden yola çıkarak 2, 3, 4, 5, 8, 9 ve 10 ile bölümden kalanlar hakkında varsayımda bulunur, örnekleri listeleyip genelleme yapar ve önermelerini doğrulanabilir biçimde sunarsın. Program incelemeyi iki grupta yürütüyor: önce 2, 5, 10, 4 ve 8; sonra 3 ve 9. Önermelerin katkısını 6, 12, 30, 45 gibi sayılara bölümden kalanı bulma bağlamında değerlendirirsin. Mehmed Nadir’in Hesab-ı Nazari adlı eserini inceleyen bir araştırma ödevi de önerilenler arasında.

Konu anlatımı

1’den büyük her doğal sayı ya asaldır ya da asal sayıların çarpımı olarak sıralama dışında tek türlü yazılır. Örneğin 180 = 2² · 3² · 5. Bu sayının her pozitif böleni 2ᵃ · 3ᵇ · 5ᶜ biçimindedir; burada a için 0, 1, 2; b için 0, 1, 2; c için 0, 1 seçilebilir. Çarparak saydığında pozitif bölen sayısı (2 + 1)(2 + 1)(1 + 1) = 18 olur. Genelleme şu: asal çarpan gösterimindeki her üssün bir fazlası çarpılır. Üsse 1 eklenmesinin nedeni, o asalı hiç kullanmamanın da bir seçenek olmasıdır. Her pozitif bölenin bir de negatif karşılığı vardır; −2, −3, −180 gibi. Bu yüzden 180’in tam sayı bölenlerinin sayısı 2 · 18 = 36’dır.

İki ya da daha çok sayının ortak bölenlerinin en büyüğü EBOB, pozitif ortak katlarının en küçüğü EKOK ile gösterilir. 12 ve 18 için ortak bölenler 1, 2, 3, 6 olduğundan EBOB(12, 18) = 6; ortak katlar 36, 72, 108, … olduğundan EKOK(12, 18) = 36 olur. Birbirinden farklı sayıların pozitif ortak bölenlerinin en küçüğü her zaman 1’dir; pozitif ortak katlarının ise en küçüğü vardır ama en büyüğü yoktur, çünkü her ortak katın bir katı da ortak kattır. 1’den başka pozitif ortak böleni olmayan sayılara aralarında asal denir; 8 ve 15 aralarında asaldır ve EBOB(8, 15) = 1’dir. Her durumda EBOB sayıların her birinden küçük ya da eşit, EKOK ise her birinden büyük ya da eşittir.

İki doğal sayı için EBOB ile EKOK arasında bir çarpım ilişkisi vardır: a · b = EBOB(a, b) · EKOK(a, b). 12 · 18 = 216 ve 6 · 36 = 216. Bu önermeyi asal çarpan gösterimiyle doğrulayabilirsin: 12 = 2² · 3 ve 18 = 2 · 3²; EBOB her asalın küçük üssünü, EKOK büyük üssünü alır ve iki üs birlikte yine 12 · 18’deki üsleri verir. Aynı ilişki üç sayıya genişletilemez. 2, 4 ve 8 için EBOB = 2, EKOK = 8 ve çarpımları 16 iken sayıların çarpımı 64’tür; bu tek karşıt örnek genellemeyi çürütmeye yeter. Problemlerde bağlamı okuyarak karar verirsin: bir alanı en büyük eş karelere ayırmak ya da uzunlukları eş parçalara bölmek EBOB’a, farklı periyotlarla tekrarlanan olayların yeniden aynı anda gerçekleşmesi EKOK’a götürür.

Bölünebilme kuralları basamak çözümlemesinden çıkar. Dört basamaklı abcd sayısı 1000a + 100b + 10c + d biçiminde yazılır. 10, 100 ve 1000 sayıları 2, 5 ve 10’a bölündüğü için bu bölenlere göre kalan yalnızca birler basamağına bağlıdır. 100 sayısı 4’e, 1000 sayısı 8’e bölündüğü için 4’e bölümden kalanı son iki basamak, 8’e bölümden kalanı son üç basamak belirler. 3 ve 9 için 1000a + 100b + 10c + d = 999a + 99b + 9c + (a + b + c + d) yazılır; ilk üç terim 9’a ve 3’e bölündüğünden kalan, rakamlar toplamının kalanıyla aynıdır. Örneğin 47 357 için rakamlar toplamı 26’dır; 9’a bölümden kalan 8, 3’e bölümden kalan 2’dir. Son iki basamak 57 olduğundan 4’e bölümden kalan 1, son üç basamak 357 olduğundan 8’e bölümden kalan 5’tir.

Aralarında asal iki sayının çarpımına bölünebilme, iki çarpana ayrı ayrı bölünebilmeye denktir: 6 için 2 ve 3, 12 için 3 ve 4, 30 için 3 ve 10, 45 için 5 ve 9 birlikte kontrol edilir. 12 için 2 ve 6 kullanılamaz, çünkü bu iki sayı aralarında asal değildir; 18 hem 2’ye hem 6’ya bölünür ama 12’ye bölünmez. Kalanlarda da benzer bir bağ var: bir sayının 12’ye bölümünden kalan c ise sayının 3’e ve 4’e bölümünden kalanlar, c’nin 3’e ve 4’e bölümünden kalanlarına eşittir. 47 357 sayısı 12 ile bölündüğünde kalan 5’tir; 5’in 3’e bölümünden kalan 2, 4’e bölümünden kalan 1’dir ve bunlar yukarıda kurallarla bulduğun kalanlarla aynıdır.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

Bölen sayısında üsleri birer artırmadan çarpmak ya da üsleri toplamak en sık yapılan hatadır; 180 için 2 · 2 · 1 = 4 ya da 2 + 2 + 1 = 5 yazmak bu yanılgının iki biçimidir. Tam sayı bölenleri sorulduğunda pozitif bölen sayısını 2 ile çarpmayı unutmak da yaygındır. EBOB ile EKOK’un karıştırılması, bağlam sorularında en güçlü çeldiricidir. a · b = EBOB · EKOK ilişkisini üç sayıya uygulamak, 12’ye bölünebilmeyi 2 ve 6 ile kontrol etmek ve rakamlar toplamı kuralını 4 ya da 8’e uygulamak da sorularda bilerek kullanılan hatalardır.

Bu temadaki Maarif soruları kodlama kulübünün şifre anahtarı, toplanma alanına gelen battaniyeler, sergi panoları, kütüphaneye gelen kitaplar ya da otobüslerin duraktan kalkış aralıkları gibi gerçek yaşam bağlamlarında kurulur. Sorular çoğu zaman bir öğrencinin genellemesini ya da önermesini verir ve senden bunun doğru olup olmadığını, hangi örnekle çürütülebileceğini ya da hangi doğrulama yönteminin daha kullanışlı olduğunu değerlendirmeni ister. Bir seri numarasının 12’ye bölümünden kalanı bölme yapmadan bulan bir yöntemi incelemek, birden çok sayıya ilişkin EBOB ve EKOK’u bağlamdan seçmek ve kalanlar arasındaki ilişkiyi kullanmak tipik soru türleri arasında.

Öğrenme çıktıları (3)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.10.3.1 Bir doğal sayı ile asal çarpanları ve bölenleri arasındaki ilişkilere dair çıkarım yapabilme

  1. a)Bir doğal sayının asal çarpanları ve bölenleri hakkında varsayımlarda bulunur.
  2. b)Farklı örneklerden elde ettiği örüntüleri listeleyerek bir doğal sayının asal çarpanları ve bölenleri hakkındaki varsayımlarına yönelik örüntüleri geneller.
  3. c)Oluşturduğu genellemelerin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını örneklerle sınar.
  4. ç)Bir doğal sayının asal çarpanları ve bölenleri ile ilgili ulaştığı sonuçlara yönelik matematiksel önermeler sunar.
  5. d)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam durumları içeren problemlerdeki kullanışlılığını değerlendirir.

MAT.10.3.2 Birden çok doğal sayının ortak bölenleriyle bunların en büyüğü ve ortak katlarıyla bunların en küçüğü arasındaki ilişkilere dair muhakeme yapabilme

  1. a)Birden çok doğal sayının ortak bölenleriyle bunların en büyüğü ve ortak katlarıyla bunların en küçüğü arasındaki ilişkilere dair varsayımlarda bulunur.
  2. b)Farklı örneklerden elde ettiği örüntüleri listeleyerek varsayımlarına yönelik örüntüleri geneller.
  3. c)Oluşturduğu genellemelerin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını örneklerle sınar.
  4. ç)Birden çok doğal sayının ortak bölenleriyle bunların en büyüğü ve ortak katlarıyla bunların en küçüğü arasındaki ilişkilere dair elde ettiği genellemelere yönelik önermeler sunar.
  5. d)Sunduğu önermelerin gerçek yaşam durumları içeren problemlerdeki katkısını değerlendirir.
  6. e)Elde ettiği önermeler ile ilgili matematiksel doğrulama yöntemlerini seçer ve kullanır.
  7. f)Elde ettiği önermelere ilişkin uyguladığı matematiksel doğrulamayı kullanışlılığı açısından değerlendirir.

MAT.10.3.3 Bir doğal sayının belirli doğal sayılara bölümünden kalanlarına dair muhakeme yapabilme

  1. a)2, 3, 4, 5, 9 ve 10 ile bölünebilme özelliklerinden hareketle bir doğal sayının 2, 3, 4, 5, 8, 9 ve 10 ile bölümünden elde edilecek kalanlara ilişkin varsayımlarda bulunur.
  2. b)Aynı sayı ile bölme işleminden elde edilecek kalanlara ilişkin farklı örneklerle ilgili örüntüleri listeleyerek varsayımlarına yönelik örüntüleri geneller.
  3. c)Oluşturduğu genellemenin kendi varsayımını karşılayıp karşılamadığını örneklerle sınar.
  4. ç)Ulaştığı sonuçlara yönelik matematiksel önermeleri doğrulayabileceği şekilde sunar.
  5. d)Ulaştığı önermelerin katkısını bu sayıların en küçük ortak katlarından oluşan sayılara bölümünden kalanı bulma bağlamında değerlendirir.
  6. e)Önermelere ilişkin matematiksel doğrulama yöntemlerini seçer ve kullanır.
  7. f)Önermelere ilişkin uyguladığı matematiksel doğrulama yöntemini kullanışlılığı açısından değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her soruda önce içindeki sayıları asal çarpanlarına ayır; bölen sayısı, EBOB ve EKOK aynı gösterimden okunur.
  • Bölen sayısını formülle bulduktan sonra küçük bir sayıda bölenleri tek tek listeleyerek formülü kendin doğrula.
  • Bağlam sorusunda “bölmek, eş parçalara ayırmak” görürsen EBOB, “yeniden aynı anda, birlikte tekrar” görürsen EKOK düşün.
  • Bir genellemenin doğru olup olmadığından şüphelenirsen önce küçük sayılarla karşıt örnek ara; tek bir karşıt örnek genellemeyi çürütür.
  • Bileşik bir sayıya bölünebilmeyi yalnızca aralarında asal iki çarpanıyla kontrol et: 12 için 3 ve 4, 45 için 5 ve 9.
  • Kalan sorularında önce 2, 5, 10, 4, 8 grubunu (son basamaklar), sonra 3 ve 9 grubunu (rakamlar toplamı) ayrı ayrı uygula ve bulduğun kalanı bölme işlemiyle bir kez kontrol et.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.10.3.1 · Bir doğal sayı ile asal çarpanları ve bölenleri arasındaki ilişkilere dair çıkarım yapabilme

Süreç bileşeni: ç) Bir doğal sayının asal çarpanları ve bölenleri ile ilgili ulaştığı sonuçlara yönelik matematiksel önermeler sunar.

Kodlama kulübündeki öğrenciler, bir şifreleme etkinliğinde kullanacakları anahtar sayıyı asal çarpanlarına ayrılmış biçimde 22⋅512^{2} \cdot 5^{1} olarak belirlemiştir. Şifreleme kuralını yazmadan önce bu anahtar sayının bölenleriyle ilgili bir matematiksel önerme sunmaları gerekmektedir. Bu anahtar sayı için sunulabilecek aşağıdaki önermelerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Sayılar · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Anahtar sayı 22⋅512^{2} \cdot 5^{1} biçimindedir. Asal çarpanların üsleri 2 ve 1 olduğundan pozitif tam sayı bölenlerinin sayısı (2+1)(1+1)=3⋅2=6(2+1)(1+1)=3 \cdot 2=6 olur. Bu bölenler 1,2,4,5,10,201, 2, 4, 5, 10, 20 olup gerçekten 6 tanedir. Dolayısıyla doğru önerme A seçeneğidir. Tam sayı bölenleri negatiflerle birlikte 12 tanedir; bu değer pozitif bölen sayısı değildir.
2.Orta

MAT.10.3.3 · Bir doğal sayının belirli doğal sayılara bölümünden kalanlarına dair muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: ç) Ulaştığı sonuçlara yönelik matematiksel önermeleri doğrulayabileceği şekilde sunar.

Kodlama ve robotik kulübü, robotların beş basamaklı seri numaralarını 1212'ye bölmeden kalanı bulacak bir program hazırlamaktadır. Program, bir robotun seri numarası için yalnızca şu iki sonucu kaydetmiştir: Sayının 33 ile bölümünden kalan 22, 44 ile bölümünden kalan 33'tür. Buna göre bu seri numarasının 1212 ile bölümünden kalanına ilişkin, doğrulanabilecek biçimde sunulmuş doğru önerme aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Sayılar · Yaprak test 1 · Soru 8

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

Kaydedilen sonuçlara göre seri numarasının 33 ile bölümünden kalan 22, 44 ile bölümünden kalan 33'tür. Bu sayının 1212 ile bölümünden kalan cc olsun. cc, 1212'den küçük bir doğal sayıdır; ayrıca cc'nin 33 ile bölümünden kalanı 22, 44 ile bölümünden kalanı 33 olmalıdır. 44 ile bölümünden kalanı 33 olup 1212'den küçük olan doğal sayılar 33, 77 ve 1111'dir. 3=3⋅1+03 = 3 \cdot 1 + 0 olduğundan 33'ün 33 ile bölümünden kalanı 00'dır. 7=3⋅2+17 = 3 \cdot 2 + 1 olduğundan 77'nin 33 ile bölümünden kalanı 11'dir. 11=3⋅3+211 = 3 \cdot 3 + 2 olduğundan 1111'in 33 ile bölümünden kalanı 22'dir. Bu üç sayıdan yalnızca 1111, 33 ile bölümünden 22 kalanını verir. 11=4⋅2+311 = 4 \cdot 2 + 3 olduğu için 1111'in 44 ile bölümünden kalanı 33'tür ve 11<1211 < 12'dir. Böylece önerme, seri numarası 1212'ye bölünmeden doğrulanır. Doğru önerme B'dir.
3.Zor

MAT.10.3.2 · Birden çok doğal sayının ortak bölenleriyle bunların en büyüğü ve ortak katlarıyla bunların en küçüğü arasındaki ilişkilere dair muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: a) Birden çok doğal sayının ortak bölenleriyle bunların en büyüğü ve ortak katlarıyla bunların en küçüğü arasındaki ilişkilere dair varsayımlarda bulunur.

Bir okul kütüphanesine roman, bilim ve tarih kitaplarından sırasıyla 2828, 4242 ve 7070 adet gelmiştir. Kütüphaneci, bölümleri birbirine karıştırmadan her bölümdeki kitapların tamamını aynı büyüklükte paketlere ayıracaktır. Paket büyüklüğü bütün bölümlerde aynı olacak ve olabildiğince büyük seçilecektir. Bu kütüphanede roman kulübü 2828 günde, bilim kulübü 4242 günde, tarih kulübü 7070 günde bir toplanmaktadır. Üç kulüp bugün aynı gün toplanmıştır. Kütüphaneci, paket büyüklüğü ile kulüplerin yeniden aynı gün toplanacağı en kısa süreye ilişkin varsayımlar yazmıştır. Buna göre kütüphanecinin aşağıdaki varsayımlarından hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Sayılar · Yaprak test 1 · Soru 11

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Paketlemede bölümler karıştırılmadan kitapların tamamı aynı ve olabildiğince büyük paketlere ayrılacaktır. Aranan büyüklük, 2828, 4242 ve 7070 sayısının ortak pozitif bölenlerinin en büyüğüdür. 28=22⋅728 = 2^{2} \cdot 7, 42=2⋅3⋅742 = 2 \cdot 3 \cdot 7 ve 70=2⋅5⋅770 = 2 \cdot 5 \cdot 7 olduğundan ortak çarpanların en küçük kuvvetleri alınır: EBOB(28,42,70)=2⋅7=14\text{EBOB}(28, 42, 70) = 2 \cdot 7 = 14. Kontrol: 28=2⋅1428 = 2 \cdot 14, 42=3⋅1442 = 3 \cdot 14, 70=5⋅1470 = 5 \cdot 14. Böylece kitapların tamamı kullanılır. Kulüpler bugün birlikte toplanmıştır. Yeniden aynı gün toplanacakları en kısa süre, bu üç sayının ortak pozitif katlarının en küçüğüdür. Kuvvetlerin en büyükleri alınır: EKOK(28,42,70)=22⋅3⋅5⋅7=420\text{EKOK}(28, 42, 70) = 2^{2} \cdot 3 \cdot 5 \cdot 7 = 420. Kontrol: 420÷28=15420 \div 28 = 15, 420÷42=10420 \div 42 = 10, 420÷70=6420 \div 70 = 6. Pozitif ortak katların en büyüğü yoktur; ancak en küçüğü 420420 olduğu için kulüpler 420420 gün sonra yeniden aynı gün toplanır. Dolayısıyla doğru varsayım E seçeneğidir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki asal çarpan ağaçlarını ya da bölünebilme kuralı özetini DubbAI'ye yükle; bölen sayısı, EBOB-EKOK seçimi ve bölme yapmadan kalan bulma odaklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 10. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler