İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 10. sınıf

Analitik İnceleme: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf matematik Maarif programı Analitik İnceleme teması: iki nokta arası uzaklık, bölen nokta, ağırlık merkezi, eğim açısı, doğru denklemi ve diklik.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Analitik İnceleme, 10. sınıf matematik programının altıncı teması ve yaklaşık 22 ders saati sürüyor. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşuyor: dik koordinat sisteminde noktanın analitik incelenmesi ve dik koordinat sisteminde doğrunun analitik incelenmesi. Programın genellemeleri temanın amacını açıkça söylüyor: dik koordinat sistemi geometrik özelliklerin cebirsel ve grafiksel bir yaklaşımla incelenmesini sağlar; iki doğrunun birbirine göre konumunu belirlemede bu doğruların eğimlerinden yararlanılır. Bu temada uzunluk, oran ve eğim gibi geometrik bilgileri yalnızca koordinatlarla hesaplamayı ve dik koordinat sistemini bir temsil aracı olarak seçip kullanmayı öğreneceksin.

Program, dik koordinat sistemini tanıdığını, doğruların eğimlerini belirleyebildiğini ve doğruların birbirine göre durumlarını yorumlayabildiğini kabul ediyor. Üçgende benzerlik, Tales ve Pisagor teoremleri de önceden bildiğin araçlar arasında. İki nokta arasındaki uzaklık Pisagor teoremine, bölen noktanın koordinatları benzerliğe dayanıyor. Aynı sınıfın Geometrik Şekiller temasında öğrendiğin tanjant oranı ve birim çemberdeki işaret bilgisi, burada eğim ile eğim açısı arasındaki ilişkide yeniden karşına çıkacak. Doğrusal fonksiyon bilgin de doğru denklemleriyle Nicelikler ve Değişimler temasındaki fonksiyon çalışmalarını birbirine bağlıyor.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

Birinci öğrenme çıktısı, dik koordinat sisteminde iki nokta arasındaki uzaklık ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarıyla ilgili çıkarım yapabilmendir. Sayı doğrusunda uzunluk hesaplamayı bildiğinden yola çıkarak eğik bir doğru parçasının uzunluğunu eksenlere paralel parçalar yardımıyla nasıl bulabileceğine dair varsayımda bulunursun. Grup çalışmalarında örnekleri genelleştirir, genellemelerini varsayımlarınla karşılaştırır ve önerme olarak sunarsın; önermelerin doğruluğu akran değerlendirmesiyle tartışılabilir. Benzerlik bilgisiyle içten ve dıştan bölen noktaya, oradan orta nokta ve ağırlık merkezi bağıntılarına ulaşırsın. Ömer Hayyam, Descartes ve Fermat’nın çalışmaları ile çevrim içi haritalarda kuş uçuşu ve yol uzaklığını karşılaştırma programın önerdiği bağlamlar.

İkinci öğrenme çıktısı, dik koordinat sistemini doğrunun özelliklerini incelemek ve doğru ile ilgili problemleri çözmek için uygun bir temsil aracı olarak kullanabilmendir. Üç süreç bileşeni var: dik koordinat sistemini eğim açısını, eğimi ve doğruların birbirine göre konumlarını belirlemede bir araç olarak tanımak, karşılaştığın problemde bu aracı uygun temsil olarak seçmek ve kullanmak. Doğru üzerindeki iki noktadan eksenlere paralel çizerek oluşturduğun dik üçgende dikey değişimin yatay değişime oranını incelersin. Hız-zaman, gelir-gider ve telefon kullanım süresi ile kalan pil gibi gerçek yaşam durumları, doğru denklemine uyan sayılarla hazırlanmış tablolar ve bunların grafikleri bu çıktının bağlamları; programa göre bir proje ödevi de verilebilir.

Konu anlatımı

A(x₁, y₁) ve B(x₂, y₂) noktaları arasındaki uzaklığı bulmak için A’dan yatay, B’den düşey bir doğru parçası çizersin. Oluşan dik üçgenin dik kenarları |x₂ − x₁| ve |y₂ − y₁|, hipotenüsü ise [AB]’dir. Pisagor teoreminden |AB| = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)²) elde edilir. Örneğin A(−2, 1) ve B(4, 9) için |AB| = √(6² + 8²) = √100 = 10 birimdir. Eksenlere paralel bir doğru parçasında yalnızca bir koordinat değişir; uzunluk o koordinatların farkının mutlak değeridir. Haritadaki iki nokta arasında bu yolla bulduğun uzaklık kuş uçuşu uzaklıktır; yol uzunluğu çoğu zaman bundan büyüktür.

C noktası [AB] üzerinde ve |AC| / |CB| = 1/3 ise C, A’dan B’ye giden yolun dörtte birindedir. Bunun nedeni benzerliktir: A’dan B’ye yatay değişim ve dikey değişim, uzunlukla aynı oranda bölünür. A(1, 2) ve B(9, 6) için yatay değişim 8, dikey değişim 4’tür; dörtte birleri 2 ve 1 olduğundan C(3, 3) bulunur. Nokta doğru parçasının dışında, AB doğrusu üzerindeyse parçayı dıştan böler. |DA| / |DB| = 1/3 olan D noktası, küçük oran A’ya ait olduğu için A tarafındaki uzantıdadır. |DA| = t dersen t / (t + |AB|) = 1/3’ten t = |AB| / 2 çıkar; D, A’dan B’ye ters yönde yarım adım gidilerek bulunur: D(1 − 4, 2 − 2) = D(−3, 0).

Orta nokta, 1’e 1 oranında içten bölen noktadır: [AB]’nin orta noktası ((x₁ + x₂)/2, (y₁ + y₂)/2) olur. Köşeleri A(x₁, y₁), B(x₂, y₂), C(x₃, y₃) olan üçgenin ağırlık merkezi G((x₁ + x₂ + x₃)/3, (y₁ + y₂ + y₃)/3) noktasıdır. Bu bağıntı, ağırlık merkezinin kenarortayı köşeden itibaren 2’ye 1 oranında bölmesinden gelir. Örneğin köşeleri (0, 0), (6, 0) ve (3, 9) olan üçgenin ağırlık merkezi G(3, 3)’tür. Bir dik koordinat yazılımında köşeleri sürükleyerek bu bağıntının her üçgende geçerli olduğunu gözlemleyebilirsin.

Bir doğrunun x ekseninin pozitif yönüyle saat yönünün tersine yaptığı açıya eğim açısı denir. Doğru üzerindeki iki noktadan çizilen dik üçgende dikey değişimin yatay değişime oranı eğimdir: m = (y₂ − y₁) / (x₂ − x₁). Bu oran aynı zamanda eğim açısının tanjantıdır, m = tan α. Eğim açısı 0° ile 90° arasındaysa eğim pozitif, 90° ile 180° arasındaysa negatiftir; çünkü tanjantın işareti bölgeye göre değişir. Eğim açısı 120° olan doğrunun eğimi −√3’tür. Eğim açısı 0° olan doğru x eksenine paraleldir, eğimi 0’dır ve denklemi y = b biçimindedir. Eğim açısı 90° olan doğru y eksenine paraleldir, eğimi tanımsızdır ve denklemi x = a biçimindedir.

Bir doğrunun denklemi, üzerindeki her noktanın apsisi ile ordinatı arasındaki ilişkidir. (x₁, y₁) noktasından geçen ve eğimi m olan doğrunun denklemi y − y₁ = m(x − x₁) biçiminde yazılır. (1, 2) ve (3, 8) noktalarından geçen doğrunun eğimi 6 / 2 = 3’tür ve denklemi y = 3x − 1 olur. Eğimleri eşit iki farklı doğru paraleldir; aynı doğruyu belirten iki denklem çakışıktır; eğimleri farklı iki doğru kesişir. Eksenlere paralel olmayan iki doğru dik kesişiyorsa eğimlerinin çarpımı −1’dir: y = 2x + 1 ile y = −x/2 + 4 diktir. Gerçek yaşamda eğim birim başına değişimi gösterir. Kalan pil yüzdesi y = 100 − 12x ise eğim −12, saat başına yüzde 12 pil harcandığı anlamına gelir.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

Uzaklık ve eğim hesaplarında en sık hata işarettir: −3 ile 5 arasındaki fark 8’dir, 2 değil. Eğimde pay ve paydada çıkarma sırasını aynı tutmazsan işaret ters çıkar. Dıştan bölen noktayı yanlış uzantıya koymak, oranın hangi uca göre verildiğini okumamak, düşey doğrunun eğimini 0 sanmak ve 4y = 3x − 1 gibi bir denklemde y’yi yalnız bırakmadan eğimi 3 okumak tipik yanlışlardır. Diklikte m₁ = −m₂ yazmak ya da m₁ · m₂ = −1 kuralını eksenlere paralel doğrulara uygulamak da çeldirici olarak sık kullanılır.

Bu temanın Maarif soruları harita uygulaması, park vaziyet planı, okul kütüphanesinin kat planı, bisiklet parkuru, geri dönüşüm güzergâhları ya da telefon kullanımı ve kalan pil gibi bağlamlarda kurulur. Bir soru, bir modelin eğiminin bağlamdaki anlamını yorumlamanı ister; bir başkası kuş uçuşu uzaklık ile yol uzunluğunu karşılaştırmanı ya da bir noktayı belli oranda bölen nokta olarak konumlandırmanı ister. Doğruların birbirine göre konumlarına dair verilen önermeleri değerlendirmek, bir öğrencinin varsayımındaki hatayı bulmak ve hangi temsilin problemi çözmekte daha kullanışlı olduğunu seçmek de sık görülen soru türleri arasında.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.10.6.1 Dik koordinat sisteminde iki nokta arasındaki uzaklık ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarıyla ilgili çıkarım yapabilme

  1. a)Dik koordinat sisteminde iki nokta arasındaki uzaklık bağıntısı ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarıyla ilgili varsayımda bulunur.
  2. b)Farklı örnekler üzerinden varsayımlarına yönelik örüntüleri geneller.
  3. c)İki nokta arasındaki uzaklık bağıntısına ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarına ilişkin genellemeleri ile varsayımlarını karşılaştırır.
  4. ç)İki nokta arasındaki uzaklık bağıntısına ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarına yönelik önermeler sunar.
  5. d)Önermeleri gerçek yaşam problemleri bağlamında değerlendirir.

MAT.10.6.2 Dik koordinat sistemini doğrunun özelliklerini incelemek ve doğru ile ilgili problemleri çözebilmek için uygun bir temsil aracı olarak kullanabilme

  1. a)Dik koordinat sistemini doğrunun eğim açısını, eğimini ve doğruların birbirlerine göre konumlarını belirlemede araç olarak tanır.
  2. b)Karşılaştığı problem durumlarında dik koordinat sistemini doğrunun eğim açısını, eğimini ve doğruların birbirlerine göre konumlarını belirlemede uygun bir temsil aracı olarak seçer.
  3. c)Dik koordinat sistemini doğrunun eğim açısını, eğimini ve doğruların birbirlerine göre konumlarını temsil etme aracı olarak kullanır.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her analitik soruda önce kaba bir koordinat çizimi yap; hesapladığın nokta ya da doğru çizimle uyuşmuyorsa hatayı orada ara.
  • Uzaklık hesaplarında 3-4-5, 6-8-10, 5-12-13 gibi Pisagor üçlülerini tanı; kareköke girmeden sonucu görürsün.
  • Eğim hesaplarken negatif koordinatları parantez içine al ve pay ile paydada aynı noktadan başlayarak çıkar.
  • Bölen nokta sorularında oranı parça sayısına çevir: 1’e 3 oranı 4 eşit parça demektir; dıştan bölmede küçük oranın ait olduğu ucu işaretle.
  • Denklemi verilen doğrunun eğimini okumadan önce y’yi yalnız bırak; eğim açısını tanjant tablosuyla eşleştir.
  • Dik doğrunun eğimini bulurken önce eğimi ters çevir, sonra işaretini değiştir ve çarpımın −1 olduğunu kontrol et.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.10.6.2 · Dik koordinat sistemini doğrunun özelliklerini incelemek ve doğru ile ilgili problemleri çözebilmek için uygun bir temsil aracı olarak kullanabilme

Süreç bileşeni: b) Karşılaştığı problem durumlarında dik koordinat sistemini doğrunun eğim açısını, eğimini ve doğruların birbirlerine göre konumlarını belirlemede uygun bir temsil aracı olarak seçer.

Bir okul, su ve enerji tasarrufu projesi kapsamında güneş enerjisiyle çalışan su ısıtıcısını izlemektedir. Depodaki suyun sıcaklığı sabah saatlerinde doğrusal olarak artmaktadır. Saat 09.00'da suyun sıcaklığı 20 °C, saat 12.00'de ise 35 °C olarak ölçülmüştür. Saatteki sıcaklık artışını doğrunun eğimi olarak elde etmek için dik koordinat sisteminde aşağıdakilerden hangisi seçilmelidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Analitik İnceleme · Yaprak test 1 · Soru 3

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Sıcaklık zamana bağlı olarak doğrusal arttığı için durum, dik koordinat sisteminde bir doğru ile temsil edilir. Saatteki artışın eğim olarak okunması için zaman yatay eksene (xx), sıcaklık dikey eksene (yy) alınır. Yatay değişim 12−9=312-9=3 saat, dikey değişim 35−20=1535-20=15 °C'tur. Eğim, dikey değişimin yatay değişime oranıdır: m=35−2012−9=153=5m=\dfrac{35-20}{12-9}=\dfrac{15}{3}=5. Eğim pozitiftir; sıcaklık saatte 55 °C artmaktadır. Bu temsil A seçeneğidir.
2.Orta

MAT.10.6.1 · Dik koordinat sisteminde iki nokta arasındaki uzaklık ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarıyla ilgili çıkarım yapabilme

Süreç bileşeni: a) Dik koordinat sisteminde iki nokta arasındaki uzaklık bağıntısı ve bir doğru parçasını belli oranda bölen noktanın koordinatlarıyla ilgili varsayımda bulunur.

Bir belediye, şehir parkında yeni bir dinlenme alanı tasarlamaktadır. Parkın vaziyet planı dik koordinat sisteminde, birimi metre olacak biçimde hazırlanmıştır. Planın başlangıcı olan güneybatı çit direği O(0,0)O(0,0) noktasıdır. Batı kapısı bu direkten 11 m doğuda ve 22 m kuzeydedir. Çocuk bahçesinin köşesi ise batı kapısından 66 m doğuda ve 66 m kuzeydedir. Peyzaj ekibi, batı kapısı ile çocuk bahçesinin köşesini birleştiren doğru parçasının çocuk bahçesi tarafındaki uzantısına bir çardak yerleştirmeyi planlamaktadır. Çardağın batı kapısına uzaklığı, çardağın çocuk bahçesi köşesine uzaklığının 22 katı olacaktır. Ekip, genel bir bölme bağıntısına geçmeden bu yerleşime özgü olarak çardağın koordinatlarına dair varsayımda bulunmaktadır. Buna göre çardağın koordinatlarına ilişkin doğru varsayım aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Analitik İnceleme · Yaprak test 1 · Soru 5

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Batı kapısı A(1,2)A(1,2) noktasıdır. Çocuk bahçesinin köşesi bu kapıdan 66 m doğuda ve 66 m kuzeyde olduğundan B(1+6, 2+6)=B(7,8)B(1+6,\,2+6)=B(7,8) olur. Çardak KK, ABAB doğru parçasının BB tarafındaki uzantısındadır ve ∣AK∣=2∣KB∣|AK|=2|KB| dir. BB, AA ile KK arasında olduğundan ∣AK∣=∣AB∣+∣KB∣|AK|=|AB|+|KB| eşitliği ∣AB∣=∣KB∣|AB|=|KB| sonucunu verir; yani BB, AKAK parçasının orta noktasıdır. AA'dan BB'ye doğu ve kuzey ayrılıkları 66 m ve 66 m dir. Benzer dik üçgenlerde bu ayrılıklar aynı oranda büyüdüğünden AA'dan KK'ya ayrılıklar bunların 22 katı, yani 1212 m doğu ve 1212 m kuzey olur. Böylece K(1+12, 2+12)=(13,14)K(1+12,\,2+12)=(13,14) varsayımı elde edilir. Doğrulama: ∣AK∣=122+122=122|AK|=\sqrt{12^{2}+12^{2}}=12\sqrt{2} ve ∣KB∣=62+62=62|KB|=\sqrt{6^{2}+6^{2}}=6\sqrt{2} olduğundan ∣AK∣=2∣KB∣|AK|=2|KB| sağlanır.
3.Zor

MAT.10.6.2 · Dik koordinat sistemini doğrunun özelliklerini incelemek ve doğru ile ilgili problemleri çözebilmek için uygun bir temsil aracı olarak kullanabilme

Süreç bileşeni: a) Dik koordinat sistemini doğrunun eğim açısını, eğimini ve doğruların birbirlerine göre konumlarını belirlemede araç olarak tanır.

Bir kentin toplu taşıma planlama ofisi, yoğun saatlerde kullanılan üç koridorun güzergâhını dik koordinat sisteminde modelliyor. Düzlemde başlangıç noktası merkez aktarma durağıdır; xx ekseni doğuyu, yy ekseni kuzeyi gösterir ve 11 birim 11 km'ye karşılık gelir. - Otobüs koridoru d1d_1; P(1,2)P(1, 2) ve Q(5,5)Q(5, 5) duraklarından geçmektedir. - Minibüs koridoru d2d_2; R(0,7)R(0, 7) ve S(4,4)S(4, 4) duraklarından geçmektedir. - Raylı sistem bağlantısı d3d_3; T(3,1)T(3, 1) ve U(3,8)U(3, 8) duraklarından geçmektedir.
Fonksiyon grafiği
Buna göre bu koridorların eğimleri, eğim açıları ve birbirlerine göre konumları dik koordinat sisteminde belirlendiğinde aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 10. sınıf matematik · Analitik İnceleme · Yaprak test 1 · Soru 12

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Durakların koordinatları dik koordinat sisteminde okunarak eğimler bulunur. d1d_1 için dikey değişim 5−2=35-2=3, yatay değişim 5−1=45-1=4 olduğundan m1=34m_1=\dfrac{3}{4}'tür. Eğim pozitif olduğundan eğim açısı dar açıdır ve tan⁡α1=34\tan \alpha_1=\dfrac{3}{4}'tür. d2d_2 için dikey değişim 4−7=−34-7=-3, yatay değişim 4−0=44-0=4 olduğundan m2=−34m_2=-\dfrac{3}{4}'tür. Eğim negatif olduğundan eğim açısı geniş açıdır; ölçü 90°90° değildir. m1≠m2m_1\neq m_2 olduğundan d1d_1 ile d2d_2 paralel değildir, bir noktada kesişir. Kesişim: y=34x+54y=\dfrac{3}{4}x+\dfrac{5}{4} ve y=−34x+7y=-\dfrac{3}{4}x+7 eşitlenirse x=236x=\dfrac{23}{6}, y=338y=\dfrac{33}{8} bulunur. Ancak m1⋅m2=−916≠−1m_1\cdot m_2=-\dfrac{9}{16}\neq -1 olduğundan bu doğrular dik değildir. Eğimlerin yalnızca ters işaretli olması diklik için yetmez. TT ve UU noktalarının apsisleri eşit olduğundan d3d_3 doğrusu x=3x=3 doğrusudur; yy eksenine paraleldir. Eğim açısı 90°90°'dir ve eğimi tanımsızdır. d1d_1, xx eksenine paralel olmadığından d3d_3 ile dik kesişmez. Eğimi tanımsız olan doğruda m1⋅m3=−1m_1\cdot m_3=-1 bağıntısı da yazılamaz. Bu belirlemeler yalnızca E seçeneğinde bir arada doğru ifade edilmiştir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki koordinat çizimlerini ya da doğru denklemi notlarını DubbAI'ye yükle; uzaklık, bölen nokta, eğimin bağlamdaki anlamı ve paralellik-diklik odaklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 10. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler