İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 12. sınıf

Nicelikler ve Değişimler: Diziler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

12. sınıf matematik Maarif programında diziler: aritmetik ve geometrik diziler, genel terim, ilk n terim toplamı ve dizi ile fonksiyon karşılaştırması.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Nicelikler ve Değişimler teması 12. sınıfta iki parça hâlinde işleniyor; bu sayfa 14 ders saatlik ilk parçayı, yani dizileri anlatıyor. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşuyor: aritmetik ve geometrik diziler ile gerçek sayı dizileri. Bu parçada sayı örüntülerini düzenli bir dille yazmayı, terimler arasındaki sabit farkı ya da sabit oranı yakalamayı ve ilk n terimin toplamını bulmayı öğreneceksin. Temanın iki genellemesi sana yol gösterecek: aritmetik ve geometrik diziler örüntü belirten fonksiyonlardır; dizi de örüntüleri incelemenin matematiksel araçlarından biridir. Anahtar kavramlar dizi, terim, genel terim, ortak fark, ortak oran (çarpan), monoton artan ve monoton azalandır. Sembol olarak aₙ, (aₙ), Sₙ, d ve r kullanılır.

Program bazı bilgileri önceki yıllardan hazır kabul ediyor. Sayı örüntüleri hakkında çıkarım yapabildiğin ve doğrusal değişim içeren bir durumu doğrusal fonksiyonun cebirsel ifadesiyle genelleyebildiğin varsayılıyor. Cebirsel temsili verilen üstel fonksiyonların istenen değerlerini bulabildiğin ve üstel değişimi yorumlayabildiğin de kabul ediliyor. Bu iki kabulün nedeni açık: aritmetik dizi doğrusal değişimin, geometrik dizi de üstel değişimin pozitif tam sayılarla sınırlanmış hâlidir. Temanın ikinci parçasında polinom fonksiyonlara geçeceksin. Dizileri tanım kümesi pozitif tam sayılar olan fonksiyonlar olarak görmek, fonksiyon ailesine bakışını genişletir ve Değişimin Matematiği temasında değişimi inceleme biçimine zemin hazırlar.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.12.1.1 Aritmetik ve geometrik dizilerin özelliklerine ilişkin muhakeme yapabilme. Bu çıktıda önce sayı örüntülerinin ardışık terimlerini belirler, terimler arasındaki ortak farkı ya da ortak oranı bulur ve her terimi bu fark ya da oranla ifade edersin; ardından genel terimi yazarsın. Sonraki adımlar muhakemenin süreç bileşenleridir: sonlu toplamlar hakkında varsayımda bulunma, örüntüyü genelleme, genellemeyi varsayımla karşılaştırma ve önerme sunma. Önermelerini birikim yapma, doğum gününün haftanın hangi gününe denk geleceği ya da her sıçrayışta belli oranda yükselen top gibi durumlarda değerlendirirsin. Toplam formüllerini görsel olarak doğrular, cebirsel olarak ispatlar ve bu ispat yollarını kullanışlılık açısından karşılaştırırsın. Programda grup çalışması, çalışma kâğıdı ve gerçek yaşam bağlamlı bir performans görevi öneriliyor.

MAT.12.1.2 Gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonlar ile gerçek sayı dizilerini karşılaştırabilme. Bu çıktı karşılaştırma becerisine dayanır: önce dizilerin ve gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların özelliklerini belirler, sonra benzerlikleri ve farklılıkları ayrı ayrı listelersin. Programın önerdiği örnek, rasyonel referans fonksiyon f(x) = 1/x ile genel terimi aₙ = 1/n olan dizinin yan yana incelenmesidir. Fonksiyonun hangi değerlerinin dizinin terimleriyle eşleştiğini, görüntü kümesinde hangi değerlerin hiçbir terime karşılık gelmediğini araştırırsın. Fonksiyonlardaki artanlık-azalanlık dizilerde monoton artan-monoton azalan adını alır; doğrusal ve karesel genel terimlerle monoton olmayan dizi örnekleri de yazarsın. Çıktının sonunda dizilerin ve fonksiyonların gerçek yaşamdaki yansımalarını araştıran bir performans görevi verilebilir.

Konu anlatımı

Belli bir kurala göre sıralanmış sayılara dizi denir; n sıfırdan farklı bir doğal sayı olmak üzere n. terim aₙ ile, dizinin tamamı (aₙ) ile gösterilir. Ardışık iki terimin farkı sabitse dizi aritmetik dizidir ve bu sabite ortak fark denir: aₙ₊₁ − aₙ = d. Her terim bir öncekine d eklenerek bulunduğundan a₂ = a₁ + d, a₃ = a₁ + 2d olur ve genel terim aₙ = a₁ + (n − 1)·d biçimini alır. Örnek: bir amfide ilk sırada 5 koltuk var ve her sırada bir öncekinden 3 koltuk fazla bulunuyor. O hâlde aₙ = 5 + (n − 1)·3 = 3n + 2 ve onuncu sırada a₁₀ = 32 koltuk vardır. Genel terimin n'ye göre doğrusal olması, aritmetik dizinin doğrusal değişimle akraba olduğunu gösterir.

Terimleri sıfırdan farklı bir dizide ardışık iki terimin oranı sabitse dizi geometrik dizidir; bu sabite ortak oran (çarpan) denir: aₙ₊₁ / aₙ = r. Her adımda r ile çarpıldığı için aₙ = a₁·rⁿ⁻¹ olur. 3, 6, 12, 24, … dizisinde r = 2 ve a₇ = 3·2⁶ = 192'dir. Geometrik dizinin genel terimi üstel bir ifadedir; bu yüzden geometrik dizi, üstel değişimin pozitif tam sayılardaki görüntüsüdür. Bir örüntünün türüne karar verirken ardışık farkları ve ardışık oranları ayrı ayrı hesapla. 2, 5, 10, 17, … dizisinde farklar 3, 5, 7 olduğu ve oranlar da sabit olmadığı için bu dizi ne aritmetik ne de geometriktir.

Aritmetik dizinin ilk n teriminin toplamı Sₙ ile gösterilir. Toplamı bir kez baştan sona, bir kez sondan başa yazıp alt alta topladığında her sütunda a₁ + aₙ elde edersin; n sütun olduğu için 2Sₙ = n·(a₁ + aₙ), yani Sₙ = n·(a₁ + aₙ)/2 olur. Bu, ilk n terimin toplamının ilk ve son terimin toplamı ile terim sayısının yarısının çarpımına eşit olduğu önermesinin cebirsel ispatıdır. Görsel doğrulamada merdiven biçimli bir nokta şeklini ters çevirip yanına koyarsın; ortaya n satırlı bir dikdörtgen çıkar ve bu dikdörtgen toplamın iki katını gösterir. Örnek: Elif ilk ay 200 TL biriktirip her ay bir öncekinden 50 TL fazla ayırırsa 12. ayda a₁₂ = 200 + 11·50 = 750 TL ayırır ve bir yılda S₁₂ = 12·(200 + 750)/2 = 5700 TL biriktirir.

Geometrik dizide Sₙ = a₁ + a₁r + … + a₁rⁿ⁻¹ toplamını r ile çarpınca r·Sₙ = a₁r + … + a₁rⁿ elde edilir. İki eşitliği taraf tarafa çıkardığında ortadaki terimler gider: Sₙ − r·Sₙ = a₁ − a₁rⁿ. Buradan r ≠ 1 için Sₙ = a₁·(1 − rⁿ)/(1 − r) bulunur; r = 1 ise bütün terimler eşittir ve Sₙ = n·a₁ olur. 3, 6, 12, … dizisinde S₅ = 3·(1 − 2⁵)/(1 − 2) = 93'tür ve bunu 3 + 6 + 12 + 24 + 48 toplamıyla kontrol edebilirsin. Sıçrayan top problemi bu formülü bağlama taşır. 27 m yükseklikten bırakılan bir top her çarpmadan sonra önceki yüksekliğin 2/3'ü kadar yükselsin. Sıçramalar 18, 12, 8 metredir; top yere dördüncü kez değene kadar 27 + 2·(18 + 12 + 8) = 103 m yol alır, çünkü her sıçramada aynı yolu bir çıkar bir iner.

Dizi, tanım kümesi pozitif tam sayılar olan bir fonksiyondur: aₙ = f(n). f(x) = 1/x fonksiyonunun x = 1, 2, 3, … için aldığı değerler (1/n) dizisinin terimleridir; ama f(3/2) = 2/3 değeri hiçbir terime karşılık gelmez, çünkü 3/2 pozitif tam sayı değildir. Her n için aₙ₊₁ > aₙ ise dizi monoton artan, aₙ₊₁ < aₙ ise monoton azalandır. f(x) = x² − 2x + 5 fonksiyonu gerçek sayılarda ne artan ne azalandır; oysa aₙ = n² − 2n + 5 dizisi 4, 5, 8, 13, … diye ilerler ve monoton artandır, çünkü aₙ₊₁ − aₙ = 2n − 1 her n ≥ 1 için pozitiftir. aₙ = (n − 3)² dizisi ise 4, 1, 0, 1, 4, … olduğundan monoton değildir.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Bu parçada yalnız sonlu toplamlar çalışılır: aritmetik ve geometrik dizilerin ilk n teriminin toplamı. Terim sayısı sınırsız artan geometrik toplamlar, yani sonsuz geometrik seri programda yer almıyor. Bu nedenle ‘top tamamen durana kadar toplam kaç metre yol alır’ gibi sonsuza uzanan sorular bu sınıf düzeyinde sorulmaz; sıçrayan top sorularında her zaman belirli sayıda çarpma ya da sıçrama verilir. Çalışırken de terim sayısı belli toplamlara odaklan ve n'yi her soruda açıkça belirle.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata genel terimde n − 1 yerine n kullanmaktır: aₙ = a₁ + n·d yazarsan bütün terimleri bir adım kaydırırsın. Formülüne n = 1 koyup a₁'i elde edip etmediğine bak. İkinci hata, sıçrayan top sorusunda ilk düşüşü iki kez saymak ya da sıçramaların iniş ve çıkışını bir kez saymaktır. Üçüncüsü, toplam formülünde son terim yerine terim sayısını yazmak ya da geometrik toplamda rⁿ yerine rⁿ⁻¹ kullanmaktır. Bir de ‘fonksiyon artan değilse dizi de monoton olamaz’ diye düşünmek yanlıştır; dizi yalnız pozitif tam sayılarda bakılan bir fonksiyon olduğundan karesel bir genel terim monoton artan olabilir.

Maarif tarzı sorular bir bağlama oturur: çini kenar süsünün sıraları, beslenme planındaki miktarlar, birikim planı, haftalık bisiklet yolu ya da laboratuvarda azalan madde miktarı. Veriler çoğu zaman tablo olarak gelir ve önce sabit fark mı sabit oran mı olduğunu ayırt etmen beklenir. Kolay sorular ardışık terimleri ve genel terimi sorar. Orta düzeyde bir öğrencinin varsayımı verilir, örneğin toplamın son terim ile terim sayısının çarpımına eşit olacağı; senden bu varsayımı sınaman istenir. Zor sorular iki diziyi karşılaştırır, toplam formülünün görsel doğrulamasını yorumlatır ya da f(x) ile aₙ = f(n) arasındaki benzerlik ve farkları önerme olarak değerlendirtir. ‘Hangisi her zaman doğrudur’ kalıbına hazırlıklı ol.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.12.1.1 Aritmetik ve geometrik dizilerin özelliklerine ilişkin muhakeme yapabilme

  1. a)Sayı örüntülerinin ardışık terimlerini belirler.
  2. b)Ardışık terimler arasındaki ortak fark/oran (çarpan) ilişkisini belirler.
  3. c)Sayı örüntülerinin her bir terimini belirlediği ortak farkı/oranı kullanarak ifade eder.
  4. ç)Ortak farkı/oranı kullanarak örüntülerin genel terimini belirler.
  5. d)Aritmetik/geometrik dizilerin sonlu toplamlarına ilişkin varsayımlarda bulunur.
  6. e)Varsayımlarından yararlanıp aritmetik/geometrik dizilerin sonlu toplamları ile ilgili örüntüleri geneller.
  7. f)Aritmetik/geometrik dizilerin sonlu toplamlarına ilişkin genellemeleri ile varsayımlarını karşılaştırır.
  8. g)Elde ettiği genellemelerden aritmetik/geometrik dizilerin sonlu toplamlarına ilişkin önermeler sunar.
  9. ğ)Sunduğu önermelerin faydasını gerçek yaşam problemleri bağlamında değerlendirir.
  10. h)Aritmetik ve geometrik dizilerin sonlu toplamlarına ilişkin elde edilen önermeleri görsel olarak doğrular ve cebirsel olarak ispatlar.
  11. ı)Aritmetik ve geometrik dizilerin sonlu toplamlarına ilişkin uyguladığı ispat yöntemlerini kullanışlılık açısından değerlendirir.

MAT.12.1.2 Gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonlar ile gerçek sayı dizilerini karşılaştırabilme

  1. a)Gerçek sayı dizileri ve gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların özelliklerini belirler.
  2. b)Gerçek sayı dizileri ve gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların özelliklerine ilişkin benzerlikleri listeler.
  3. c)Gerçek sayı dizileri ve gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların özelliklerine ilişkin farklılıkları listeler.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her örüntüde önce ardışık farkları, sonra ardışık oranları ayrı satırlara yaz; hangisi sabitse dizinin türü odur.
  • Genel terimi yazdıktan sonra n = 1 ve n = 2 koyarak verilen ilk iki terimi elde edip etmediğini kontrol et.
  • Aritmetik toplamı ezberlemek yerine toplamı bir kez de tersten yazıp alt alta toplayarak formülü kendin çıkar.
  • Geometrik toplam için Sₙ ile r·Sₙ'yi alt alta yazıp çıkarma ispatını en az üç farklı r değeriyle tekrarla.
  • Sıçrayan top sorularında yolu çizerek say: ilk düşüş bir kez, her sıçrama iki kez (çıkış ve iniş).
  • Karesel genel terimli dizilerde aₙ₊₁ − aₙ farkını hesapla; işareti her n ≥ 1 için aynıysa dizi monotondur.
  • f(x) ile aₙ = f(n)'yi aynı tabloya yaz ve dizinin karşılamadığı fonksiyon değerlerine birer örnek bul.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.12.1.1 · Aritmetik ve geometrik dizilerin özelliklerine ilişkin muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: a) Sayı örüntülerinin ardışık terimlerini belirler.

Bir el sanatları atölyesinde geleneksel çini kenar süsü hazırlanmaktadır. Birinci sıraya 7 yıldız motifi yerleştirilmiştir. Her sırada, bir önceki sıradakinden 4 yıldız motifi daha fazla kullanılmaktadır. Bu kenar süsünün ilk üç sırasındaki yıldız motifi sayıları, ardışık terimler olarak aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler (1) · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Birinci sıradaki motif sayısı örüntünün ilk terimidir: 77. Her sırada motif sayısı 44 arttığı için ikinci sırada 7+4=117+4=11 motif vardır. Üçüncü sırada 11+4=1511+4=15 motif vardır. İlk üç ardışık terim 7, 11, 157,\ 11,\ 15 olur. Doğru cevap D seçeneğidir.
2.Orta

MAT.12.1.2 · Gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonlar ile gerçek sayı dizilerini karşılaştırabilme

Süreç bileşeni: a) Gerçek sayı dizileri ve gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların özelliklerini belirler.

Matematik kulübünde bir grup, laboratuvar deneyinde bir etkin maddenin miktarının zamana bağlı değişimini tartışmaktadır. Deneyin başlangıcında 160160 mg madde vardır. Sürekli modelde t≥0t\geq 0 gerçek sayısı olmak üzere tt saat sonraki miktar f(t)=160⋅(12)t/2f(t)=160\cdot\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t/2} mg'dir. Grup, başlangıç anını birinci ölçüm kabul ederek ölçümleri 22 saatte bir almakta ve nn pozitif tam sayı olmak üzere an=f(2n−2)a_n=f(2n-2) dizisini tanımlamaktadır. Buna göre ff fonksiyonu ile (an)(a_n) dizisinin özelliklerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler (1) · Yaprak test 1 · Soru 7

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

Ölçüm anları t=2n−2t=2n-2 olduğundan an=f(2n−2)=160⋅(12)(2n−2)/2=160⋅(12)n−1a_n=f(2n-2)=160\cdot\left(\dfrac{1}{2}\right)^{(2n-2)/2}=160\cdot\left(\dfrac{1}{2}\right)^{n-1} bulunur. Buradan a1=160a_1=160 ve an+1an=12\dfrac{a_{n+1}}{a_n}=\dfrac{1}{2} elde edilir. Ortak oran sabit olduğundan (an)(a_n), ilk terimi 160160 ve ortak oranı 12\dfrac{1}{2} olan geometrik bir dizidir. ff için 0≤t1<t20\leq t_1<t_2 ise t12<t22\dfrac{t_1}{2}<\dfrac{t_2}{2} olur. Taban 12∈(0,1)\dfrac{1}{2}\in(0,1) olduğundan üs büyüdükçe değer küçülür: (12)t2/2<(12)t1/2\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t_2/2}<\left(\dfrac{1}{2}\right)^{t_1/2}. Her iki taraf 160160 ile çarpılınca f(t2)<f(t1)f(t_2)<f(t_1) bulunur. Dolayısıyla ff, [0,+∞)[0,+\infty) aralığında kesin azalandır. Bu iki özellik birlikte yalnızca B seçeneğindedir. A'da ortak oran 14\dfrac{1}{4}, C'de ilk terim 8080, E'de ortak oran 22 ve artanlık yanlıştır. D'de tanım kümeleri yer değiştirmiştir; dizinin tanım kümesi pozitif tam sayılar, ff fonksiyonunun tanım kümesi [0,+∞)[0,+\infty) aralığıdır ve dizi monoton azalandır.
3.Zor

MAT.12.1.1 · Aritmetik ve geometrik dizilerin özelliklerine ilişkin muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: ı) Aritmetik ve geometrik dizilerin sonlu toplamlarına ilişkin uyguladığı ispat yöntemlerini kullanışlılık açısından değerlendirir.

Okul müzik topluluğu, konserde kullanılacak iki ses düzeninin sonlu toplamlarını gerekçelendirmektedir.
Düzenİlk dört terimİlişkiEsere göre değişebilen nicelik
Prova ölçüleri6, 10, 14, 186,\ 10,\ 14,\ 18Her gün 44 ölçü artarProva sayısı nn (sıfır hariç doğal sayı)
Yankı süreleri (saniye)16, 12, 9, 6,7516,\ 12,\ 9,\ 6{,}75Her katman bir öncekinin 34\dfrac{3}{4}'ü kadardırKatman sayısı ve 11'den farklı ortak oran
Görsel yöntemde bu ilk dört terim şeritlerle çizilip uçtan eşlenmektedir. Cebirsel yöntemde aritmetik dizi ters çevrilip karşılıklı terimler toplanmakta, geometrik dizi için Sn−rSnS_n-rS_n düzenlemesi yapılmaktadır. Başka eserlerde nn, katman sayısı ve ortak oran tablodaki örnekten farklı olabilmektedir. Buna göre, bu sonlu toplam önermelerini gerekçelendiren ispat yöntemlerinin kullanışlılığına ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler (1) · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Prova ölçüleri a1=6a_1=6 ve d=4d=4 olan bir aritmetik dizidir. İlk dört terimde 6+18=246+18=24 ve 10+14=2410+14=24 olur. Ortak fark sabitken uçtan eşlenen her çiftin toplamı eşittir; bu eşitlik nn tek de olsa bozulmaz. Dizi ters çevrilip toplanırsa 2Sn=n(2⋅6+(n−1)⋅4)2S_n=n\bigl(2\cdot 6+(n-1)\cdot 4\bigr) elde edilir. Dört şeritli çizim yalnızca n=4n=4 durumunu doğrular. Prova sayısı esere göre değiştiğinden genel önerme için ters çevirip toplama daha kullanışlıdır. Yankı süreleri a1=16a_1=16 ve r=34r=\dfrac{3}{4} olan sonlu bir geometrik dizidir. 16+6,75=22,7516+6{,}75=22{,}75 ve 12+9=2112+9=21 olduğundan çift toplamları eşit değildir. Aritmetik eşleştirme bu diziye taşınamaz. r≠1r\neq 1 iken Sn−rSn=a1(1−rn)S_n-rS_n=a_1(1-r^n) düzenlemesi, değişen sonlu katman sayısı ve 11'den farklı ortak oran için Sn=a11−rn1−rS_n=a_1\dfrac{1-r^n}{1-r} önermesini verir. Örnekte S4=16+12+9+6,75=43,75S_4=16+12+9+6{,}75=43{,}75 ve formül de 16⋅1−(34)41−34=43,7516\cdot\dfrac{1-\left(\dfrac{3}{4}\right)^4}{1-\dfrac{3}{4}}=43{,}75 sonucunu verir. Bu nedenle doğru değerlendirme D'dir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki dizi örüntülerini ve birikim ya da sıçrayan top sorularını DubbAI'ye yükle; ortak fark ile ortak oranı ayırt etmeye ve sonlu toplamı bağlamda yorumlamaya odaklı yeni sorular üretsin.

12. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 12. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler