İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 12. sınıf

Geometrik Cisimler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

12. sınıf matematik Maarif programında geometrik cisimler: dik prizma, silindir, piramit, koni ve kürenin elemanları, yüzey alanı ve hacim bağıntıları.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Geometrik Cisimler teması 12. sınıfta 30 ders saati sürer. İçerik çerçevesi üç başlıktan oluşur: dik prizma ve dik dairesel silindir; dik piramit, dik dairesel koni ve küre; geometrik cisimlerle ilgili problemler. Bu temada tanıdığın cisimlerin yeni elemanlarını, örneğin yüzey köşegeni, cisim köşegeni, yan yüz yüksekliği ve ana doğruyu öğrenecek, yüzey alanı ve hacim bağıntılarını birbirinden türeteceksin. Temanın iki genellemesi bu türetmenin yönünü gösterir: tabanları ve yükseklikleri eş olan dik prizma ile dik piramidin hacim bağıntıları ilişkilidir; aynı ilişki dik dairesel silindir ile dik dairesel koni arasında da vardır. Yani yeni formül ezberlemek yerine bildiğin cisimden yola çıkarak benzetme yoluyla akıl yürüteceksin.

Program, dik prizma, dik piramit, dik dairesel silindir ve dik dairesel koninin yüz, ayrıt ve köşe gibi temel elemanlarını bildiğini kabul ediyor. Dik prizma ve dik dairesel silindirin yüzey alanı bağıntılarını öğrendiğin ve bunları problemlerde kullanabildiğin de varsayılıyor. Önceki temada çalıştığın çember ve daire bilgisi burada da işine yarar, çünkü silindirin ve koninin tabanı birer dairedir, koninin yan yüzü açıldığında bir daire dilimi oluşur. Pisagor bağıntısı ise temanın her yerinde karşına çıkar: köşegen uzunlukları, yan yüz yüksekliği ve ana doğru hep bir dik üçgenden bulunur.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.12.3.1 Dik prizma ve dik dairesel silindirin elemanlarını çözümleyebilme. Çözümleme burada iki süreç bileşenine ayrılır: elemanları belirlemek ve elemanlar arasındaki ilişkileri belirlemek. Dikdörtgenler prizması, küp ve kare dik prizma gibi cisimlerde yüksekliği, yüzey köşegenini ve cisim köşegenini; dik dairesel silindirde yüksekliği tanır ve bunları bildiğin ayrıt uzunluklarına bağlarsın. Programın verdiği örnek ilişki, bir dikdörtgenler prizmasında yüzey köşegeninin karesinin o yüzün kenar uzunluklarının kareleri toplamına eşit olmasıdır. Farklı prizma ve silindirlerin yer aldığı çalışma kâğıtlarıyla bu ilişkileri incelersin.

MAT.12.3.2 Dik prizma ile dik dairesel silindirden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacimleri arasındaki ilişkilere dair analojik akıl yürütebilme. Önce örnekleri gözlemler, sonra bu örneklerin niteliklerini belirler ve gözlemlediğin benzerliklerden çıkarım yaparsın. Aynı taban ve yükseklikteki prizma ile piramidin hacimlerini yazılımla ya da su doldurma deneyiyle karşılaştırır, cisimlerin açınımlarından yüzey alanlarını çıkarırsın. Program, Arşimet'in küreyi silindirle ilişkilendiren çalışmalarını, bunları cebirsel olarak inceleyen Mahani'yi ve Türk-İslam ile dünya mimarisindeki kubbe, kümbet ve küre biçimli yapıları incelemeyi öneriyor.

MAT.12.3.3 Geometrik cisimlerin elemanları, yüzey alanı ve hacim bağıntılarını içeren problemleri çözebilme. Problemin sayısal ve görsel bileşenlerini ve aralarındaki ilişkileri belirler, bunları şekil ve denklemle temsil eder, problemi kendi cümlelerinle açıklar ve bir strateji geliştirip uygularsın. Çözümü kontrol eder, işe yaramayan stratejiyi değiştirir, farklı stratejileri gözden geçirir ve hangi stratejinin hangi problemlere uyarlanabileceğine dair çıkarım yaparsın. Bağlam olarak ambalaj tasarımı, su deposu ya da malzeme maliyeti gibi günlük yaşam kullanımları öne çıkar; çözümleri arkadaşlarınla karşılaştırıp tartışman beklenir.

Konu anlatımı

Ayrıtları a, b ve c olan bir dikdörtgenler prizmasında a ve b kenarlı yüzün köşegeni √(a² + b²) uzunluğundadır. Cisim köşegeni, bu yüz köşegeni ile c ayrıtının oluşturduğu dik üçgenin hipotenüsüdür ve uzunluğu √(a² + b² + c²) olur. Ayrıtları 2, 3 ve 6 cm olan bir kutuda cisim köşegeni √(4 + 9 + 36) = 7 cm'dir; bu, kutuya sığabilecek en uzun düz çubuğun uzunluğudur. Küpte ayrıt a ise yüzey köşegeni a√2, cisim köşegeni a√3'tür. Her dik prizmanın hacmi taban alanı ile yüksekliğin çarpımıdır. Yarıçapı r, yüksekliği h olan dik dairesel silindirin hacmi πr²h, yüzey alanı iki taban ile yanal yüzün toplamı olan 2πr² + 2πrh'dir.

Dik piramitte tepe noktasından tabana indirilen dikme cisim yüksekliği h'dir; tepe noktasından bir taban kenarına yan yüz üzerinde inilen dikme ise yan yüz yüksekliğidir. Taban kenarı a olan kare dik piramitte cisim yüksekliği, tabanın merkezinden kenara olan a/2 uzaklığı ve yan yüz yüksekliği bir dik üçgen oluşturur; yan yüz yüksekliği √(h² + (a/2)²) olur ve bu nedenle h'den büyüktür. Aynı taban ve yüksekliğe sahip prizmanın yan yüz yüksekliği ise h'ye eşittir. Hacim deneyleri, aynı taban ve yükseklikteki piramidin prizmayı üç kez doldurduğunu gösterir: piramidin hacmi (1/3)·taban alanı·h'dir. Yüzey alanı taban alanı ile yan yüz üçgenlerinin alanları toplamıdır. Taban kenarı 6, cisim yüksekliği 4 olan kare dik piramitte yan yüz yüksekliği 5, yüzey alanı 36 + 4·(6·5/2) = 96, hacim 48 birimdir.

Aynı analoji silindirden koniye taşınır. Dik dairesel koninin tepe noktasını taban çemberindeki bir noktaya birleştiren doğru parçasına ana doğru denir; uzunluğu ℓ ise ℓ² = h² + r² olur. Koninin hacmi, aynı taban ve yükseklikteki silindirin üçte biri olan (1/3)πr²h'dir. Koninin yanal yüzü açıldığında yarıçapı ℓ olan bir daire dilimi oluşur ve bu dilimin yay uzunluğu taban çevresine, yani 2πr'ye eşittir; buradan yanal alan πrℓ, yüzey alanı πr² + πrℓ bulunur. r = 3 ve h = 4 olan bir külahta ℓ = 5, yanal alan 15π, yüzey alanı 24π ve hacim 12π birimdir.

Küre, merkezden eşit uzaklıktaki noktaların oluşturduğu yüzeydir. Arşimet, yarıçapı r olan küreyi tam içine aldığı silindirle karşılaştırdı: bu silindirin yarıçapı r, yüksekliği 2r'dir. Kürenin yüzey alanı, silindirin yanal alanına eşittir: 2πr·2r = 4πr². Kürenin hacmi ise silindirin hacmi olan 2πr³'ün üçte ikisidir: (4/3)πr³. Yarıçapı 3 cm olan bir topun yüzey alanı 36π cm², hacmi 36π cm³'tür. Kubbelerde sık görülen yarım küre biçimi için de aynı bağıntılar kullanılır; estetik dışında hangi nedenlerle tercih edildiği sınıfta tartışılabilir. Bir yarım kürenin eğri yüzey alanı 2πr², hacmi (2/3)πr³'tür.

Problemlerde önce cismi ve istenen niceliği belirle: malzeme miktarı soruluyorsa yüzey alanı, alabileceği sıvı soruluyorsa hacim gerekir. Üstü açık bir depoda yüzey alanına üst taban eklenmez. Yarıçapı 1 m, yüksekliği 2 m olan silindir biçimli bir su deposunun hacmi 2π m³, yani yaklaşık 6,28 m³ ya da 6280 litredir. Bileşik cisimlerde, örneğin silindir üzerine oturan bir koni ya da yarım kürede, hacimler toplanır; yüzey alanında ise birleşme yüzeyi dışarıda kalmadığı için hesaba katılmaz. Çözümü bitirince birimleri kontrol et: uzunluk birim, alan birim kare, hacim birim küp olmalıdır.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata yüzey köşegeni ile cisim köşegenini karıştırmaktır; cisim köşegeni üç ayrıtın da karelerini içerir. İkinci hata piramit ve koni hacminde 1/3 çarpanını unutmak ya da onu 1/2 sanmaktır. Üçüncüsü koninin yüksekliği ile ana doğrusunu, piramidin cisim yüksekliği ile yan yüz yüksekliğini birbirinin yerine kullanmaktır: hacimde cisim yüksekliği, yanal alanda ana doğru ya da yan yüz yüksekliği kullanılır. Benzer cisimlerde benzerlik oranı k ise alanlar k², hacimler k³ oranında değişir; hacim oranını k² sanmak sık görülen bir çeldiricidir. Son olarak, üstü açık kaplarda üst tabanın alanını yüzey alanına eklemek de sık yapılan bir dikkatsizliktir.

Maarif soruları cisimleri gerçek bir kullanım içinde verir: kütüphane kutusu, meyve suyu ambalajı, park çiçekliği, trafik konisi maketi, kümbet çatısı ya da restorasyondaki bir sütun. Kolay sorular tek bir bağıntıyı uygulatır, örneğin bir kutunun cisim köşegenini ya da bir silindirin hacmini. Orta düzeyde analoji sorulur: prizma ile piramit arasındaki ilişkiyi silindir ile koniye aktarman ya da bir öğrencinin ‘aynı taban ve yükseklikteki piramit, prizmanın yarısı kadar su alır’ gibi bir varsayımını deney verileriyle sınaman beklenir. Zor sorular birden fazla cismi birleştirir, maliyet ya da kapasite koşulu ekler ve farklı çözüm stratejilerini karşılaştırmanı ister.

Öğrenme çıktıları (3)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.12.3.1 Dik prizma ve dik dairesel silindirin elemanlarını çözümleyebilme

  1. a)Dik prizma ve dik dairesel silindirin elemanlarını belirler.
  2. b)Dik prizma ve dik dairesel silindirin elemanları arasındaki ilişkileri belirler.

MAT.12.3.2 Dik prizma ile dik dairesel silindirden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacimleri arasındaki ilişkilere dair analojik akıl yürütebilme

  1. a)Dik prizma ile dik dairesel silindirden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacimleri arasındaki ilişkileri inceleyebileceği örnekleri gözlemler.
  2. b)Dik prizma ile dik dairesel silindirden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacimlerine yönelik örneklerin niteliklerini belirler.
  3. c)Gözlemlediği benzerliklerden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacim bağıntılarına yönelik çıkarım yapar.

MAT.12.3.3 Geometrik cisimlerin elemanları, yüzey alanı ve hacim bağıntılarını içeren problemleri çözebilme

  1. a)Geometrik cisimleri içeren problemlerin bileşenlerini (nicelik, şekil gibi) belirler.
  2. b)Bileşenler arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Problemin bileşenlerini ve aralarındaki ilişkileri uygun matematiksel temsillere dönüştürür.
  4. ç)Matematiksel temsillere dönüştürdüğü problemi kendi ifadeleri ile açıklar.
  5. d)Problemin çözümü için gerekli işlemleri ve çözümü gerçekleştirebilmek için stratejiler geliştirir.
  6. e)Belirlediği stratejileri çözüm için uygulayarak problemi çözer.
  7. f)Çözümü kontrol eder ve çözüme ulaştırmayan stratejiyi değiştirir.
  8. g)Problemin çözümü için kullandığı veya geliştirdiği stratejileri ve olası farklı stratejileri gözden geçirir.
  9. ğ)Çözüme ulaştıran stratejilerin hangi problemlere uyarlanabileceğine ilişkin çıkarımda bulunur.
  10. h)Ulaştığı çıkarımların geçerliliğini matematiksel örneklerle değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her cisim için elemanlar arasındaki dik üçgeni ayrı çiz: köşegen, yan yüz yüksekliği ve ana doğru hep bir Pisagor üçgeninden gelir.
  • Prizma-piramit ve silindir-koni bağıntılarını yan yana iki sütunda yaz; hacimlerde tek fark 1/3 çarpanıdır.
  • Koninin açınımını kâğıttan kesip yap; dilimin yay uzunluğunun taban çevresine eşit olduğunu ölçerek gör.
  • Soru malzeme ya da boya istiyorsa yüzey alanı, sıvı ya da dolgu istiyorsa hacim hesapla; üstü açık mı kapalı mı kontrol et.
  • Küre için Arşimet'in silindirini hatırla: alan silindirin yanal alanına eşit, hacim silindirin 2/3'ü.
  • Bileşik cisimde hacimleri topla, yüzey alanında birleşme yüzeyini çıkar ve sonucu birimle yaz.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.12.3.3 · Geometrik cisimlerin elemanları, yüzey alanı ve hacim bağıntılarını içeren problemleri çözebilme

Süreç bileşeni: d) Problemin çözümü için gerekli işlemleri ve çözümü gerçekleştirebilmek için stratejiler geliştirir.

Bir meyve suyu fabrikası, dik dairesel silindir biçimindeki kutular için ambalaj tasarlamaktadır. Kutunun taban yarıçapı 4 cm, yüksekliği 10 cm'dir. Alt ve üst tabanlar metal kapaktır. Kâğıt etiket, kutunun yalnızca yan yüzeyini boşluksuz ve üst üste binmeden kaplamaktadır. Buna göre etiket için gereken kâğıdın alanını veren işlem aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Geometrik Cisimler · Yaprak test 1 · Soru 2

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Etiket yalnızca yan yüzeyi kapladığı için kullanılacak bağıntı hacim ya da toplam yüzey alanı değil, yanal yüzey alanıdır. Dik dairesel silindirde yanal yüzey alanı, taban çevresi ile yüksekliğin çarpımıdır. Taban çevresi 2πr=2π⋅42\pi r = 2\pi \cdot 4, yükseklik 10 cm olduğundan gereken işlem 2⋅π⋅4⋅102 \cdot \pi \cdot 4 \cdot 10 olur. Doğru seçenek A'dır.
2.Orta

MAT.12.3.2 · Dik prizma ile dik dairesel silindirden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacimleri arasındaki ilişkilere dair analojik akıl yürütebilme

Süreç bileşeni: c) Gözlemlediği benzerliklerden yararlanarak dik piramit, dik dairesel koni ve kürenin elemanları, yüzey alanları ve hacim bağıntılarına yönelik çıkarım yapar.

Mimarlık kulübü, Türk-İslam mimarisindeki kümbetlerin geometrik yapısını incelemek için iki model üzerinde çalışmıştır. Birinci modelde aynı kare tabana ve aynı yüksekliğe sahip bir dik prizma ile bir dik piramit vardır. Kum doldurma deneyiyle prizmanın hacmi 540540 cm3^3, piramidin hacmi 180180 cm3^3 bulunmuştur. İkinci modelde kümbetin gövdesi, taban yarıçapı 33 m ve yüksekliği 44 m olan bir dik dairesel silindir; külahı ise bu silindirle aynı taban yarıçapına ve aynı yüksekliğe sahip bir dik dairesel koni olarak alınmıştır. Birinci modelde gözlenen hacim benzerliğinden yararlanarak, ikinci modeldeki gövde ile külahın toplam hacmi kaç metreküptür?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Geometrik Cisimler · Yaprak test 1 · Soru 6

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Birinci modelde taban ve yükseklik aynı olduğundan hacimlerin oranı 180540=13\dfrac{180}{540}=\dfrac{1}{3} bulunur. Buradan, aynı taban ve aynı yüksekliğe sahip dik piramidin hacminin dik prizmanın hacminin 13\dfrac{1}{3}ü olduğu çıkarılır. Bu benzerlik, aynı taban yarıçapı ve aynı yüksekliğe sahip dik dairesel koniye aktarılır: koninin hacmi, silindirin hacminin 13\dfrac{1}{3}üdür. Silindirin hacmi V=πr2h=π⋅32⋅4=36πV=\pi r^{2}h=\pi\cdot 3^{2}\cdot 4=36\pi m3^3 olur. Külahın hacmi 13⋅36π=12π\dfrac{1}{3}\cdot 36\pi=12\pi m3^3 bulunur. Toplam hacim 36π+12π=48π36\pi+12\pi=48\pi m3^3tür.
3.Zor

MAT.12.3.1 · Dik prizma ve dik dairesel silindirin elemanlarını çözümleyebilme

Süreç bileşeni: a) Dik prizma ve dik dairesel silindirin elemanlarını belirler.

Bir hediyelik eşya atölyesi, ayrıt uzunlukları 99 cm, 1212 cm ve 2020 cm olan dikdörtgenler prizması biçimindeki bir kutuya sığabilecek en uzun ince çubuğu belirlemek istemektedir. Uçları kutunun iki köşesine değen iki çubuğun uzunlukları 1515 cm ve 2525 cm ölçülmüştür. Buna göre bu çubukların karşılık geldiği elemanları doğru belirten ifade aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Geometrik Cisimler · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Dikdörtgenler prizmasında iki köşeyi birleştiren elemanlar ayrıt, yüzey köşegeni ve cisim köşegenidir. Yükseklik, seçilen tabana dik ayrıtın uzunluğudur. Ayrıtlar 99 cm, 1212 cm ve 2020 cm olduğundan 1515 cm de 2525 cm de bir ayrıt ya da yükseklik olamaz. 99 cm ve 1212 cm kenarlı yüzün yüzey köşegeni 92+122=81+144=225=15\sqrt{9^{2}+12^{2}}=\sqrt{81+144}=\sqrt{225}=15 cm'dir. 99 cm ve 2020 cm kenarlı yüzün yüzey köşegeni 92+202=481\sqrt{9^{2}+20^{2}}=\sqrt{481} cm'dir. 152=225≠48115^{2}=225\neq 481 ve 252=625≠48125^{2}=625\neq 481 olduğundan bu köşegen verilen çubuklardan biri değildir. 1212 cm ve 2020 cm kenarlı yüzün yüzey köşegeni 122+202=544\sqrt{12^{2}+20^{2}}=\sqrt{544} cm'dir. 252=625≠54425^{2}=625\neq 544 olduğundan 2525 cm'lik çubuk bu yüzey köşegeni değildir. Cisim köşegeni 92+122+202=81+144+400=625=25\sqrt{9^{2}+12^{2}+20^{2}}=\sqrt{81+144+400}=\sqrt{625}=25 cm'dir. Böylece 1515 cm'lik çubuk 99 cm ve 1212 cm kenarlı yüzün yüzey köşegeni, 2525 cm'lik çubuk cisim köşegenidir. Köşeleri birleştiren en uzun çubuk da bu cisim köşegenidir. Doğru ifade C seçeneğidir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Föyündeki prizma, koni ve küre sorularını DubbAI'ye yükle; cisim köşegeni, yan yüz yüksekliği ve prizmadan piramide analojiyle hacim bulmaya odaklı yeni sorular üretsin.

12. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 12. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler