İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 12. sınıf

Değişimin Matematiği: Türevin Uygulamaları: konu anlatımı ve çalışma rehberi

12. sınıf matematik Maarif programında türevin uygulamaları: artanlık-azalanlık, yerel ekstremum, Rolle ve ortalama değer teoremi, optimizasyon problemleri.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Değişimin Matematiği temasının 28 ders saatlik üçüncü parçası türevin uygulamalarıdır. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşur: türevin geometrik yorumu ve türev uygulamaları. Bu parçada bir fonksiyonun grafiği ile türev fonksiyonunun grafiği arasındaki ilişkiyi okumayı, polinom fonksiyonların grafiğini türevle çizmeyi, Rolle ve ortalama değer teoremlerini yorumlamayı ve gerçek yaşamdaki en büyük, en küçük değer ile değişim hızı problemlerini çözmeyi öğreneceksin. Temanın genellemesi bu parçanın özünü verir: türev, gerçek yaşam problemlerinde karşılaşılan eğim, hız, alan ve hacim gibi niceliklerdeki değişimleri modellemek için kullanılabilen bir araçtır. Anahtar kavramlar artanlık, azalanlık, yerel ekstremum, mutlak maksimum-minimum ve teğet doğrusudur.

Program, bir önceki parçanın kazanımlarını hazır kabul ediyor: ortalama ve anlık değişim kavramlarını bildiğin, bir noktadaki türevi o noktadaki teğetin eğimiyle ilişkilendirebildiğin ve temel türev kurallarını kullanabildiğin varsayılıyor. Süreksiz ya da türevsiz noktaları farklı temsillerle inceleyebilmen, iki fonksiyonun toplam, fark, çarpım, bölüm ve bileşkesinin türevini alabilmen, birinci ve ikinci dereceden denklem ve eşitsizlikleri çözebilmen de bekleniyor. Temanın ilk parçasında grafiklerden okuduğun polinom özellikleri burada cebirsel bir gerekçeye kavuşur: artan ve azalan olunan aralıklar artık türevin işaretinden bulunur. Bu parça 12. sınıf fonksiyon çalışmasının vardığı yerdir.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.12.4.8 Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsillerine ve bunlar arasındaki ilişkilere dair çıkarımlar yapabilme. Grafiğe artan ve azalan olduğu aralıklarda teğetler çizerek eğimlerin işareti hakkında varsayımda bulunur, farklı durumları listeleyip genelleme yapar, genellemelerini varsayımlarınla karşılaştırır ve önerme sunarsın. Son süreç bileşeni, bu önermeleri polinom fonksiyonların grafiğini incelemede ve elde etmede değerlendirmektir. Rolle ve ortalama değer teoremleri de grafik üzerinden önerme olarak bu çıktıda sunulur. Program, otoyolda ortalama hız denetimi bağlamını ve aynı koordinat sisteminde çizilmiş iki fonksiyonun incelendiği çalışma kâğıtlarını öneriyor; çizimler matematik yazılımıyla kontrol edilir.

MAT.12.4.9 Gerçek yaşam durumlarında türevi kullanarak problemler çözebilme. Bu problem çözme çıktısında problemin bileşenlerini belirler, aralarındaki ilişkileri türev bağlamında inceler, değişimi fonksiyon, denklem ve türev temsillerine dönüştürür ve bu temsillerin bağlamdaki anlamını açıklarsın. Strateji kurup problemi çözer, çözümü farklı bir yöntemle doğrular, stratejileri gözden geçirir ve maksimum-minimum içeren başka problemlere uyarlanabilirliği hakkında çıkarım yaparsın. Önerilen bağlamlar arasında en küçük yüzey alanlı koli, gelir fonksiyonunda en uygun fiyat, köy yolunun otoyola bağlanması, ısınan küre ve sabit çevreli bahçe var. Şerefeddin Tusi'nin polinomların yerel ekstremum değerleri üzerine çalışmaları araştırma ödevi olarak önerilir.

Konu anlatımı

Bir aralıkta f'(x) > 0 ise teğetlerin eğimi pozitiftir ve f o aralıkta artandır; f'(x) < 0 ise f azalandır. Türevin işaret değiştirdiği noktalar yerel ekstremum noktalarıdır: işaret + iken − oluyorsa yerel maksimum, − iken + oluyorsa yerel minimum vardır ve bu noktalarda teğet yataydır. f(x) = x³ − 3x için f'(x) = 3x² − 3 = 3(x − 1)(x + 1) olur. f' (−∞, −1) ve (1, ∞) aralıklarında pozitif, (−1, 1) aralığında negatiftir. Bu yüzden f, x = −1'de yerel maksimum değeri f(−1) = 2'yi, x = 1'de yerel minimum değeri f(1) = −2'yi alır. Dikkat: f(x) = x³ için f'(x) = 3x² ve f'(0) = 0'dır, ama türev 0'ın iki yanında da pozitif olduğundan x = 0 ekstremum değildir; türevin bu sıfırı çift katlıdır.

Türev fonksiyonunun cebirsel ifadesi genellemeler kurmayı sağlar. k > 0 olmak üzere f(x) = k(x − a)² için f'(x) = 2k(x − a) olur; x > a için f' pozitif olduğundan f, [a, ∞) aralığında artandır. (a, b) aralığında f'(x) < 0 ise g(x) = −f(x) + 3 için g'(x) = −f'(x) > 0 olur ve g bu aralıkta artandır. En fazla dördüncü dereceden bir polinomun grafiği şöyle çizilir: f(x) = x⁴ − 2x² için f'(x) = 4x(x − 1)(x + 1) bulunur. İşaret tablosu f'nin (−∞, −1) ve (0, 1) aralıklarında negatif, (−1, 0) ve (1, ∞) aralıklarında pozitif olduğunu gösterir. Yerel minimum değerler f(−1) = f(1) = −1, yerel maksimum değer f(0) = 0'dır; sıfırlar 0 ve ±√2'dir. Grafik y eksenine göre simetrik bir W biçimindedir.

f, [a, b] aralığının her noktasında sürekli ve (a, b) aralığının her noktasında türevli olsun. Ortalama değer teoremine göre a ile b arasında f'(c) = (f(b) − f(a))/(b − a) eşitliğini sağlayan en az bir c sayısı vardır; yani bir noktadaki teğet, uç noktaları birleştiren kesene paraleldir. f(a) = f(b) ise bu eğim 0 olur ve f'(d) = 0 olan en az bir d bulunur; bu Rolle teoremidir. Otoyolda 30 km'lik denetim bölümünü 15 dakikada geçen bir aracın ortalama hızı 120 km/sa'tir. Aracın konumu zamanın sürekli ve türevli bir fonksiyonu olduğundan hız göstergesi bu süre içinde en az bir anda tam 120 km/sa göstermiştir. Hız tespit sistemleri bu fikre dayanır.

Maksimum-minimum problemlerinde nicelik tek değişkenli bir fonksiyonla yazılır, türevin sıfır olduğu ya da işaret değiştirdiği noktalar bulunur ve tanım aralığının uçları da kontrol edilir. Kenarı 30 cm olan kare bir kartonun köşelerinden x cm'lik kareler kesilip üstü açık kutu yapılırsa hacim V(x) = x(30 − 2x)², 0 < x < 15 olur. V'(x) = (30 − 2x)(30 − 6x) olduğundan aralıkta türevi sıfır yapan tek değer x = 5'tir; türev burada + iken − olur ve en büyük hacim 5·20² = 2000 cm³ bulunur. Çevresi 40 m olan dikdörtgen bir bahçede alan A(x) = x(20 − x), A'(x) = 20 − 2x ve en büyük alan x = 10'da 100 m²'dir. Sonucu tam kare biçimiyle doğrulayabilirsin: A(x) = 100 − (x − 10)². Bahçe kare olduğunda alan en büyüktür.

Gelir problemlerinde fiyat ile satış miktarı birlikte modellenir. 100 TL'lik bir ürün günde 300 adet satılıyor ve her 5 TL'lik zam satışı 10 adet azaltıyorsa x zam için gelir R(x) = (100 + 5x)(300 − 10x) = 30000 + 500x − 50x² olur. R'(x) = 500 − 100x sıfır olduğunda x = 5 bulunur; fiyat 125 TL, satış 250 adet ve en büyük gelir 31250 TL'dir. Değişim oranı problemlerinde iki nicelik aynı değişkene bağlanır. Isınan bir kürede V = (4/3)πr³ ve A = 4πr² olduğundan dV/dr = 4πr², dA/dr = 8πr ve dV/dA = (dV/dr)/(dA/dr) = r/2 olur. Yarıçap 6 cm iken hacim, yüzey alanına göre r/2 = 3 cm oranında değişir. Bazı durumlarda en büyük değer türevsiz bir köşede ya da aralığın ucunda bulunur; o zaman grafikten yararlanırsın.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Cebirsel ifadesi verilen fonksiyonların grafiğini türevle çizme çalışması en fazla dördüncü dereceden polinom fonksiyonlarla sınırlıdır. Bu sınır, temanın ilk parçasında polinom grafiklerini incelerken uyguladığın sınırla aynıdır. Beşinci ve daha yüksek dereceden polinomların ya da polinom olmayan karmaşık fonksiyonların türevle ayrıntılı grafiğini çizmen bu sınıf düzeyinde beklenmez. Bu yüzden grafik çizim sorularında incelediğin türev fonksiyonu en fazla üçüncü dereceden bir polinomdur; işaret tablosunu kurmak için onu çarpanlarına ayırman yeterlidir.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata f'nin grafiği ile f'nin kendisini karıştırmaktır: f' grafiği verilmişse artanlık, f' değerlerinin x ekseninin üstünde olduğu aralıklardır; f' grafiğinin tepe noktası f'nin ekstremumu değildir. İkinci hata f'(c) = 0 olan her noktayı ekstremum saymaktır; x³ örneğindeki gibi işaret değişmiyorsa ekstremum yoktur. Optimizasyonda türevi sıfır yapan değerin tanım aralığı dışında kalıp kalmadığını kontrol etmemek, uç noktaları unutmak ve bulunan x değerini istenen nicelik sanmak da sık görülür; soru en büyük hacmi istiyorsa x'i değil V(x)'i yazmalısın. Ortalama değer teoreminde koşulları, yani süreklilik ve türevliliği atlamak da puan kaybettirir.

Maarif soruları türevin uygulamalarını gerçekçi durumlarda sorar: semt pazarında saatlere göre kâr, robotun raydaki konumu, kargo kolisi, ısıtılan metal küre, ring otobüsü, göl kenarındaki parkurun yüksekliği ya da köyü otoyola bağlayan yol. Kolay sorular bir türev değerini ya da grafikteki artan ve azalan aralıkları yorumlatır. Orta düzeyde bir kutunun hacmini ya da bir balonun hacim-alan değişim oranını modellemen beklenir. Zor sorular ortalama değer teoremini hız denetimi bağlamında uygulatır, f ile f' grafiklerini birlikte okutur ya da türevle bulunan bir sonucun bağlamda neden geçerli olduğunu sözel ve grafiksel argümanla gerekçelendirmeni ister.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.12.4.8 Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsillerine ve bunlar arasındaki ilişkilere dair çıkarımlar yapabilme

  1. a)Referans fonksiyonlar, türevin limit tanımı, fonksiyonlarda türev alma kuralları ile ilgili önceki bilgilerinden faydalanarak bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsilleri ve bunlar arasındaki ilişkiye dair varsayımlarda bulunur.
  2. b)Varsayımlarından yararlanıp farklı durumlarla ilgili örüntüleri listeleyerek bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsilleri ve bunlar arasındaki ilişkiye yönelik örüntüleri geneller.
  3. c)Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsilleri ve bunlar arasındaki ilişkiye dair genellemeleri ile varsayımlarını karşılaştırır.
  4. ç)Elde ettiği genellemelerden önermeler sunar.
  5. d)Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsilleri ve bunlar arasındaki ilişkiye dair önermeleri polinom fonksiyonların grafik temsilini incelemede ve elde etmede değerlendirir.

MAT.12.4.9 Gerçek yaşam durumlarında türevi kullanarak problemler çözebilme

  1. a)Türev bilgisinin kullanılabileceği problemlerdeki matematiksel bileşenleri (problemi temsil eden fonksiyonun nitel özellikleri ile cebirsel ve grafik temsilleri) belirler.
  2. b)Problemlerdeki matematiksel bileşenler arasındaki ilişkileri türev bağlamında inceler.
  3. c)Problemlerdeki değişim bağlamını fonksiyon, denklem ve türev temsillerine dönüştürür.
  4. ç)Dönüştürdüğü temsillerin problem bağlamındaki anlamını ifade eder.
  5. d)Elde ettiği ve yorumladığı farklı temsillere dayalı olarak problemin çözümü için strateji oluşturur.
  6. e)Belirlediği stratejiyi kullanarak problemi çözer.
  7. f)Elde ettiği çözümü farklı yöntemleri kullanarak doğrular.
  8. g)Problemin olası çözüm stratejilerini gözden geçirir.
  9. ğ)Problemin olası çözüm stratejilerinin maksimum-minimum değer hesaplamayı içeren farklı problem durumlarında kullanımı ile ilgili çıkarımlar yapar.
  10. h)Çıkarımlarının geçerliliğini sözel, cebirsel ve grafiksel argümanlarla değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Türev işaret tablosunu her zaman kur: f'nin sıfırlarını sırala, aralıklara bir değer koyarak işaretleri bul, ok yönleriyle artanlık-azalanlığı göster.
  • f' grafiği verilen sorularda x eksenini cetvelle çiz; üstte kalan kısım f'nin arttığı, altta kalan kısım azaldığı aralıklardır.
  • Optimizasyonda önce değişkeni ve tanım aralığını yaz, sonra fonksiyonu kur; türevi sıfır yapan değeri bulduktan sonra uçları da dene.
  • Karesel bir fonksiyonla modellenen problemde türevle bulduğun sonucu tam kare biçimiyle ikinci kez kontrol et.
  • Değişim oranı sorularında iki niceliği aynı değişkene (yarıçap, ayrıt) bağla ve oranı iki türevin bölümü olarak yaz.
  • Ortalama değer teoremini kullanmadan önce süreklilik ve türevlilik koşullarını açıkça yaz; hız sorularında ortalama hızı ilk satırda hesapla.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.12.4.8 · Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsillerine ve bunlar arasındaki ilişkilere dair çıkarımlar yapabilme

Süreç bileşeni: a) Referans fonksiyonlar, türevin limit tanımı, fonksiyonlarda türev alma kuralları ile ilgili önceki bilgilerinden faydalanarak bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsilleri ve bunlar arasındaki ilişkiye dair varsayımlarda bulunur.

Bir semt pazarında bir esnaf, gün içindeki kârının (TL) saate göre değişimini ff fonksiyonu ile modelliyor. Esnaf, bu fonksiyonun grafiğine üç farklı saatte teğet doğrular çiziyor ve eğimlerini tabloya kaydediyor.
SaatTeğet doğrusunun eğimi (TL/saat)
101044
131300
1616−3-3
Bu verilere göre esnafın, teğet eğiminin işareti ile ff fonksiyonunun artanlığı ve azalanlığı arasındaki ilişkiye dair aşağıdaki varsayımlarından hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Değişimin Matematiği (3) · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Teğet doğrusunun eğimi, fonksiyonun o noktadaki türevine eşittir. Eğim pozitifse fonksiyon o noktada artan, negatifse azalandır. Tabloda saat 1010'da eğim 4>04 > 0 olduğundan ff bu saatte artandır. Saat 1616'da eğim −3<0-3 < 0 olduğundan ff bu saatte azalandır. Bu varsayım D seçeneğidir. Saat 1313'te eğimin 00 olması, kârın sıfır olduğunu veya fonksiyonun bu noktanın iki yanında da artan olduğunu göstermez. Eğimin negatif olması da fonksiyon değerinin negatif olmasını gerektirmez.
2.Orta

MAT.12.4.9 · Gerçek yaşam durumlarında türevi kullanarak problemler çözebilme

Süreç bileşeni: c) Problemlerdeki değişim bağlamını fonksiyon, denklem ve türev temsillerine dönüştürür.

Ece, bilim fuarı projesi için küre biçiminde şişirdiği bir balonun yüzey alanı ile hacminin değişimini inceliyor. Balonun yarıçapı 5 cm iken yüzey alanı saniyede 12π12\pi cm2^{2} artmaktadır. Yarıçap rr santimetre olmak üzere hacim V=43πr3V=\dfrac{4}{3}\pi r^{3}, yüzey alanı A=4πr2A=4\pi r^{2} bağıntılarıyla hesaplanmaktadır. Buna göre, bu anda hacmin zamana göre değişim hızını veren eşitlik aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Değişimin Matematiği (3) · Yaprak test 1 · Soru 8

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Hacmin ve yüzey alanının yarıçapa göre türevleri dVdr=4πr2\dfrac{dV}{dr}=4\pi r^{2} ve dAdr=8πr\dfrac{dA}{dr}=8\pi r bulunur. Değişim hızları arasındaki zincir ilişkisi dVdt=dV/drdA/dr⋅dAdt\dfrac{dV}{dt}=\dfrac{dV/dr}{dA/dr}\cdot\dfrac{dA}{dt} biçimindedir. Bu anda r=5r=5 ve dAdt=12π\dfrac{dA}{dt}=12\pi olduğundan dVdt=4π⋅528π⋅5⋅12π\dfrac{dV}{dt}=\dfrac{4\pi\cdot 5^{2}}{8\pi\cdot 5}\cdot 12\pi elde edilir. Sadeleştirilirse 52⋅12π=30π\dfrac{5}{2}\cdot 12\pi=30\pi bulunur; diğer seçenekler bu değere eşit değildir.
3.Zor

MAT.12.4.8 · Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsillerine ve bunlar arasındaki ilişkilere dair çıkarımlar yapabilme

Süreç bileşeni: c) Bir fonksiyonun ve onun türev fonksiyonunun matematiksel temsilleri ve bunlar arasındaki ilişkiye dair genellemeleri ile varsayımlarını karşılaştırır.

Bir okul gezisinde öğrenciler, göl kenarındaki yürüyüş parkurunun yüksekliğini inceliyor. Başlangıçtan itibaren alınan yatay uzaklık xx kilometre iken yükseklik, gerçel sayılarda tanımlı bir polinom fonksiyon olan ff ile metre cinsinden modelleniyor. Öğretmen, parkurun eğimini gösteren f′f' fonksiyonunun [0,6][0, 6] aralığındaki grafiğini tahtaya çiziyor. Grafik; en yüksek noktası (3,4)(3, 4) olan, xx eksenini (1,0)(1, 0) ve (5,0)(5, 0) noktalarında kesen, (0,−5)(0, -5) ve (6,−5)(6, -5) noktalarından geçen bir paraboldür. Bu modelde f′(x)>0f'(x)>0 parkurun yükseldiğini, f′(x)<0f'(x)<0 alçaldığını; ∣f′(x)∣|f'(x)| büyüdükçe eğimin dikleştiğini gösterir. Öğrenciler bu grafiğe bakarak ff ile f′f' arasındaki ilişkiye dair aşağıdaki varsayımları kurmuştur. I. f′f' fonksiyonu [0,3][0, 3] aralığında artan olduğundan ff fonksiyonu da [0,3][0, 3] aralığında artandır. II. ff fonksiyonunun x=1x=1 noktasında yerel minimumu, x=5x=5 noktasında yerel maksimumu vardır. III. Parkur x=3x=3 noktasında en dik biçimde yükselir; buna rağmen x=3x=3 noktası ff nin yerel ekstremum noktası değildir.
Fonksiyon grafiği
Bu varsayımlar, grafikten elde edilen doğru genellemelerle karşılaştırıldığında hangileri geçerlidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Değişimin Matematiği (3) · Yaprak test 1 · Soru 11

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Grafik, en yüksek noktası (3,4)(3, 4) olan bir paraboldür. Bu nokta xx ekseninin üstünde olduğundan f′(3)=4>0f'(3)=4>0 dır. Eğri (0,−5)(0, -5) ten başlayıp x=1x=1 de ekseni keserek pozitife geçer, x=5x=5 te yeniden ekseni keserek (6,−5)(6, -5) e iner. Dolayısıyla f′(x)f'(x); [0,1)[0, 1) aralığında negatif, (1,5)(1, 5) aralığında pozitif, (5,6](5, 6] aralığında negatiftir. Ayrıca grafik (0,−5)(0, -5) ten (3,4)(3, 4) e kadar yükseldiği için f′f', [0,3][0, 3] aralığında artandır. Grafikten kurulacak doğru genelleme şudur: ff, türevinin pozitif olduğu yerde artan, negatif olduğu yerde azalandır. f′f' nin işaret değiştirdiği sıfırlar ff nin yerel ekstremum noktalarıdır. f′f' sıfır değilken en büyük değerini aldığı nokta, ff nin yerel ekstremum noktası değildir. I. f′f' nin [0,3][0, 3] te artan olduğu grafikten doğrudur. Ancak [0,1)[0, 1) aralığında f′(x)<0f'(x)<0 olduğundan ff bu aralıkta azalandır; yani 00 dan 11 e giderken parkur alçalır. f(0)>f(1)f(0)>f(1) olduğundan ff, [0,3][0, 3] ün tamamında artan olamaz. Türevin artması fonksiyonun artmasını gerektirmez. I, genellemeyle çelişir. II. x=1x=1 de f′f' negatiften pozitife döner; ff burada yerel minimum yapar. x=5x=5 te f′f' pozitiften negatife döner; ff burada yerel maksimum yapar. II genellemeyle uyumludur. III. f′f' nin en büyük değeri x=3x=3 te ve pozitiftir; bağlamdaki anlama göre parkur burada en dik biçimde yükselir. Buna karşın f′(3)=4≠0f'(3)=4\neq 0 ve f′f' bu noktanın iki yanında da pozitif olduğundan ff, (1,5)(1, 5) boyunca artmaya devam eder. x=3x=3, ff nin yerel ekstremum noktası değildir. III geçerlidir. Geçerli varsayımlar II ve III tür. Cevap D.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki türev grafiklerini ve maksimum-minimum problemlerini DubbAI'ye yükle; f ile f' grafiklerini birlikte okumaya ve bağlamdan fonksiyon kurup en büyük ya da en küçük değeri bulmaya odaklı yeni sorular üretsin.

12. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 12. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler