İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 12. sınıf

Hazır Veriler Üzerinde Çalışma: konu anlatımı ve çalışma rehberi

12. sınıf matematik Maarif programında hazır verilerle istatistiksel araştırma: soru kurma, veri kaynağını sorgulama, analiz araçları ve veriye dayalı karar.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Hazır Veriler Üzerinde Çalışma, 12. sınıfın son ve 30 ders saatlik temasıdır. İçerik çerçevesi tek başlıktır: toplumsal ve bilimsel durumlara ilişkin hazır veriler. Bu temada başkalarının topladığı verilerle, örneğin resmî kurumların yayımladığı veri setleriyle, istatistiksel bir araştırmayı baştan sona yürütmeyi ve sonuçlara dayanarak karar vermeyi öğreneceksin. Programın beş genellemesi temanın bakış açısını verir: veri dağılımları verilerin değişebilirliği hakkında bilgi verir; örneklemin dağılımı evrenin dağılımına ilişkin fikir verir; tek değişkenli dağılımları tanımlayan görsel ve özetler merkezin nereye eğilim gösterdiğini ve verinin nasıl yayıldığını belirler; iki değişkenli dağılımlar birlikte değişimdeki eğilimi gösterir; iki değişkenin ilişkili olması aralarında neden-sonuç ilişkisi olduğu anlamına gelmez.

Program, tek değişkenli (kategorik ya da nicel) ve iki değişkenli (kategorik-kategorik, nicel-nicel) veri setleriyle istatistiksel araştırma sürecini daha önce yürüttüğünü kabul ediyor. Bu temanın ayırt edici yanı, verinin sana hazır gelmesidir. Hazır veri zaman kazandırır ama yeni bir sorumluluk getirir: verinin nasıl toplandığını, değişkenlerin nasıl tanımlandığını ve örneklemin genellemek istediğin evrene uyup uymadığını sorgulaman gerekir. Temanın anahtar kavramı istatistiksel araştırma tasarımlarıdır. Değerlendirme kontrol listesi ve dereceli puanlama anahtarıyla puanlanan bir performans görevi üzerinden yapılır.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.12.5.1 Toplumsal ve bilimsel durumlara ilişkin hazır veri ile çalışabilme ve hazır veriye dayalı karar verebilme. Bu tek çıktı, istatistiksel araştırma sürecinin bütün aşamalarını kapsar. İlk süreç bileşenlerinde araştırma gerektiren toplumsal ya da bilimsel bir durumu belirler, bu bağlamda dağılımı betimleyen, grupları karşılaştıran ya da değişkenler arasındaki ilişkiye odaklanan sorular kurar ve verileri elde etmek için plan yaparsın. Program hava kirliliği ve iklim değişikliği, gelir dağılımı ve yaşam koşulları, yatırım ve tasarruf gibi coğrafya, sosyoloji ve ekonomi bağlamlarını öneriyor. Soruların en fazla iki değişken içermesi ve sınıf tartışmasıyla netleşmesi beklenir.

Sonraki süreç bileşenlerinde verileri elde edip analize hazırlar, araştırma sorusuna uygun görselleştirme ve özetleme araçlarını seçer, verileri bu araçlarla analiz eder, çıktıları yorumlayarak sonuç çıkarır ve sonucu araştırma sorusu bağlamında değerlendirirsin. Her öğrencinin betimsel, karşılaştırma ve ilişkililik tasarımlarının üçünü de deneyimlemesi hedeflenir. Analizde istatistik yazılımları kullanılır; ürünler poster, rapor, sunum ya da bilgi görseli olarak paylaşılır. Program, sonuçlardan veri temelli argümanlar ve çözüm önerileri üretmeni, gerekirse ilgili kurumlarla iletişime geçmeni ve Dünya Su Günü gibi belirli günlerle bağ kurmanı öneriyor. Süreci bir günlükle kayda geçirmen de isteniyor.

Konu anlatımı

İstatistiksel araştırma süreci altı aşamadan oluşur: bağlamı belirleme, bağlama yönelik soru sorma, veri toplama planı yapma, verileri analize hazırlama, analiz etme ve sonuçları yorumlama. İyi bir araştırma sorusu değişkenliği hesaba katar ve tek bir sayıyla cevaplanamaz. Betimsel bir soru tek değişkenin dağılımını sorar: ‘Türkiye'deki illerin yıllık toplam yağış miktarları nasıl dağılmaktadır?’ Karşılaştırma sorusu bir değişkeni iki ya da daha fazla grupta karşılaştırır: ‘Bir ilçede sulu tarım ile kuru tarım yapılan arazilerde dekar başına buğday verimi nasıl farklılaşır?’ İlişkililik sorusu iki değişkenin birlikte değişimine bakar; değişkenler iki nicel ya da iki kategorik olabilir.

Hazır veri seti bulduktan sonra onu sorgulamadan kullanma. Veriyi kim, hangi amaçla, hangi yöntemle ve hangi yıllarda topladı? Değişkenler nasıl tanımlandı, birimleri ne? Veri seti senin araştırma sorunu cevaplayacak değişkenleri içeriyor mu, yoksa sorunu veriye göre uyarlaman mı gerekiyor? Örneklem, sonucunu genellemek istediğin evreni temsil ediyor mu? Örneğin yalnız büyükşehirlerden toplanan bir veriyle bütün Türkiye hakkında konuşmak yanıltıcı olabilir. Analize hazırlık aşamasında eksik ya da tutarsız kayıtları belirler, değişkenlerin kategorik mi nicel mi olduğunu işaretler ve gerekirse birimleri eşitlersin.

Araç seçimi değişken türüne ve soruya göre yapılır. Tek nicel değişkende nokta grafiği, histogram ve kutu grafiği dağılımın biçimini gösterir; merkez için ortalama ya da ortanca, yayılım için açıklık ya da çeyrekler açıklığı kullanılır. Gelir gibi sağa çarpık dağılımlarda birkaç çok yüksek değer ortalamayı yukarı çeker; bu durumda ortanca merkezi daha iyi temsil eder ve çeyrekler açıklığı uç değerlerden daha az etkilenir. Karşılaştırma sorularında aynı ölçekte yan yana kutu grafikleri hem merkezleri hem yayılımları birlikte gösterir. İki grubun ortalamaları arasındaki fark, grupların kendi içindeki yayılımına göre küçükse farkın anlamlı olduğunu söylemekte acele etmemelisin.

İki nicel değişkenin ilişkisini serpilme grafiği gösterir. Noktalar sağa doğru yükseliyorsa pozitif, alçalıyorsa negatif bir eğilim vardır; noktalar belirli bir yön göstermiyorsa ilişki zayıftır. İki kategorik değişkende iki yönlü tablo ve yüzdeler kullanılır. Örneğin 200 öğrencilik bir veri setinde düzenli spor yapan 120 öğrencinin 72'si, yapmayan 80 öğrencinin 32'si düzenli uyuduğunu belirtmiş olsun. Ham sayılar yerine grup içi yüzdeleri karşılaştırırsın: spor yapanlarda %60, yapmayanlarda %40. Bu fark iki değişken arasında bir ilişki olduğunu düşündürür; ama sporun uykuyu düzelttiğini kanıtlamaz, çünkü yaş, ders yükü gibi başka değişkenler ikisini birlikte etkileyebilir.

Yorum aşamasında cevabını istatistiksel bir dille ve belirsizliği hesaba katarak yazarsın. ‘Spor yapanlar daha iyi uyur’ yerine ‘Bu örneklemde düzenli spor yapan öğrencilerin düzenli uyuma oranı daha yüksektir; örneklem evreni temsil ediyorsa benzer bir eğilim evrende de beklenebilir’ demek daha doğrudur. Örneklemden evrene genelleme yaparken örneklemin nasıl seçildiğini göz önüne alırsın. Son adımda sonuçtan veri temelli bir argüman ya da çözüm önerisi üretir ve yeni araştırma soruları önerirsin: hangi değişkeni eklemek, hangi yılları karşılaştırmak ya da hangi bölgeye bakmak sonucu güçlendirirdi?

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Bu temada çıkarımsal istatistiğin araçlarına yer verilmez: güven aralıkları ve hipotez testi gibi yöntemler bu sınıf düzeyinde işlenmez ve sorulmaz. Örneklemden evrene dair çıkarımlarını grafikler, özet ölçüler ve belirsizliği dikkate alan bir dille ifade edersin; bir farkın ya da ilişkinin istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığını test etmen beklenmez. Analiz soruları en fazla iki değişken içeren dağılımlarla sınırlı kalır; çok değişkenli veri setlerinden de en fazla iki değişken seçilerek çalışılır.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata ilişkiyi nedensellik sanmaktır: iki değişkenin birlikte artması birinin diğerine yol açtığını göstermez. İkinci hata değişken türüne uymayan araç seçmektir; kategorik bir değişken için ortalama hesaplamak ya da iki kategorik değişkenin ilişkisini serpilme grafiğiyle göstermeye çalışmak gibi. Üçüncüsü iki yönlü tabloda grup büyüklükleri farklıyken ham sayıları karşılaştırmaktır; yüzdeleri kullanmalısın. Örneklemin evreni temsil edip etmediğini sorgulamadan genelleme yapmak, çarpık dağılımda yalnız ortalamaya bakmak ve araştırma sorusunu tek bir sayıyla cevaplanabilecek biçimde kurmak da sık görülür.

Bu temanın Maarif soruları neredeyse hiç hesap istemez; araştırma tasarımının bir aşamasını değerlendirtir. Kolay sorular bir araştırma sorusunun türünü, değişkenlerin kategorik mi nicel mi olduğunu ya da hazır verinin soruya uygunluğunu sorar. Orta düzeyde AFAD, basketbol turnuvası ya da fotoğraf kulübü gibi bir veri seti verilir ve uygun görselleştirme ya da özetleme aracını seçmen, analiz çıktısını yorumlaman beklenir. Zor sorular bir öğrencinin çıkardığı sonucu tartıştırır: örneklem evreni temsil ediyor mu, ilişki nedensellik olarak mı yorumlanmış, sonuç belirsizlik dikkate alınarak mı ifade edilmiş? Seçeneklerdeki kesin dilli yargılara karşı dikkatli ol.

Öğrenme çıktıları (1)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.12.5.1 Toplumsal ve bilimsel durumlara ilişkin hazır veri ile çalışabilme ve hazır veriye dayalı karar verebilme

  1. a)İstatistiksel araştırma tasarlamayı gerektiren toplumsal ve/veya bilimsel durumları belirler.
  2. b)Bağlam içerisinde ve tasarladığı istatistiksel araştırmaya yönelik veri dağılımlarını betimleyen, karşılaştıran ve/veya değişkenler arasındaki ilişkililiğe odaklanan araştırma soruları oluşturur.
  3. c)Verileri elde etmeye yönelik plan yapar.
  4. ç)Verileri elde ederek analize hazırlar.
  5. d)Araştırma sorusu bağlamında verileri analiz etmek için görselleştirme ve/veya özetleme araçlarından uygun olanları seçer.
  6. e)Araştırma sorusu bağlamındaki verileri belirlediği araçlarla analiz eder.
  7. f)Tasarladığı istatistiksel araştırmadan elde ettiği çıktılardan hareketle yorumlayarak sonuç çıkarır.
  8. g)Tasarladığı istatistiksel araştırmadan elde edilen sonuçları araştırma sorusu bağlamında değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her veri setinde önce değişkenlerin listesini çıkar ve her birinin yanına kategorik ya da nicel yaz; araç seçimi buna göre yapılır.
  • Araştırma sorusunu yazdıktan sonra türünü etiketle: betimsel, karşılaştırma ya da ilişkililik.
  • Hazır veri için dört soruluk bir kontrol listesi kullan: kim topladı, nasıl topladı, hangi birimle, hangi evreni temsil ediyor.
  • İki yönlü tablolarda ham sayıları değil grup içi yüzdeleri karşılaştır.
  • Dağılım çarpıksa ortanca ve çeyrekler açıklığını, simetrikse ortalamayı da yorumuna ekle.
  • Sonuç cümlelerini ‘bu örneklemde’ diye başlat ve ilişkiyi neden-sonuç diliyle yazmaktan kaçın.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.12.5.1 · Toplumsal ve bilimsel durumlara ilişkin hazır veri ile çalışabilme ve hazır veriye dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: f) Tasarladığı istatistiksel araştırmadan elde ettiği çıktılardan hareketle yorumlayarak sonuç çıkarır.

Bir öğrenci, bir ilçede buğday üretiminde sulu tarım ile kuru tarımı karşılaştırmak üzere TÜİK hazır verileriyle bir istatistiksel araştırma yürütmüştür. Analiz sonucunda üretim biçimlerine ait ortalama verimleri şu tabloda özetlemiştir.
Üretim biçimiOrtalama verim (kg/dekar)
Sulu tarım420
Kuru tarım260
Bu araştırma çıktısına göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Hazır Veriler Üzerinde Çalışma · Yaprak test 1 · Soru 2

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Tablodaki ortalama verimler karşılaştırılır: sulu tarım 420420 kg/dekar, kuru tarım 260260 kg/dekar. Fark 420−260=160420-260=160 kg/dekardır ve büyük olan sulu tarımdır. Dolayısıyla sulu tarımın ortalama verimi kuru tarıma göre dekar başına 160160 kg daha yüksektir. Bu sonuç E seçeneğindedir.
2.Orta

MAT.12.5.1 · Toplumsal ve bilimsel durumlara ilişkin hazır veri ile çalışabilme ve hazır veriye dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: d) Araştırma sorusu bağlamında verileri analiz etmek için görselleştirme ve/veya özetleme araçlarından uygun olanları seçer.

Elif, afet bilinci projesi için AFAD'ın hazır veri setiyle bir istatistiksel araştırma yapacaktır. Veri setindeki değişkenler aşağıdaki tablodadır.
DeğişkenTürü
Son 10 yılda büyüklüğü 4,04{,}0 ve üzeri deprem sayısıNicel
Ortalama bina yaşı (yıl)Nicel
Birinci derece deprem bölgesinde olma durumuKategorik (evet/hayır)
Elif'in araştırma sorusu şudur: "İllerin son 10 yıldaki 4,04{,}0 ve üzeri deprem sayıları ile ortalama bina yaşları arasında bir ilişki var mıdır?" Elif'in bu araştırma sorusuna cevap bulmak için seçmesi gereken görselleştirme aracı aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Hazır Veriler Üzerinde Çalışma · Yaprak test 1 · Soru 6

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

Araştırma sorusu, deprem sayısı ile ortalama bina yaşı arasında bir ilişki olup olmadığını sormaktadır. Soru, tek bir değişkenin dağılımını betimlemeye veya grupları karşılaştırmaya değil, ilişkililiğe odaklanır. Tabloda bu iki değişken de niceldir. İki nicel değişken arasındaki ilişki serpme grafiği ile incelenir. Bu nedenle uygun araç B'dir. Histogram yalnızca deprem sayısının dağılımını, daire grafiği ise kategorik bir değişkenin oranlarını betimler. Kutu grafikleri, bina yaşını deprem bölgesine göre karşılaştırmak için uygundur; soru bu karşılaştırmayı istememektedir. Sütun grafiği de iki nicel değişken arasındaki ilişkiyi göstermez.
3.Zor

MAT.12.5.1 · Toplumsal ve bilimsel durumlara ilişkin hazır veri ile çalışabilme ve hazır veriye dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: g) Tasarladığı istatistiksel araştırmadan elde edilen sonuçları araştırma sorusu bağlamında değerlendirir.

Kodlama ve robotik kulübü, “Türkiye’deki lise öğrencilerinde haftalık kodlama süresi arttıkça ulusal robotik yarışma puanı da artar mı?” sorusunu yanıtlamak için bir istatistiksel araştırma tasarlar. Kulüp, ulusal robotik yarışması organizasyonunun genel ağında yayımlanan hazır veri setini kullanır. Veri setinde 2024 ulusal finaline kalan 48 takım vardır. Her satırda takımın haftalık toplam kodlama süresi (saat) ve takımın final puanı yer alır; öğrenci düzeyinde ölçüm yoktur. Finalist takımların tamamında kodlama süresi 6 saatin üzerindedir. Kulüp, bu iki nicel değişken arasındaki doğrusal korelasyon katsayısını r=0,62r = 0{,}62 bulur ve “Türkiye’deki tüm lise öğrencileri için kodlama süresi arttıkça yarışma puanı artar; dolayısıyla kodlama süresini artırmak puanı yükseltir.” sonucuna ulaşır. Bu veri ve analiz ışığında, kulübün ulaştığı sonuca yönelik aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Hazır Veriler Üzerinde Çalışma · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Araştırma sorusunun hedef evreni Türkiye’deki lise öğrencileri, ilgili değişkenler ise öğrencinin kodlama süresi ve yarışma puanıdır. Kullanılan hazır veri ise yalnızca finale kalan 48 takıma aittir ve ölçüm birimi öğrenciler değil takımlardır. Finale kalmak belirli bir başarı koşuluna bağlı olduğundan bu grup, tüm lise öğrencilerini temsil eden bir örneklem değildir. Bu nedenle r=0,62r = 0{,}62 bulgusu ülke genelindeki tüm öğrencilere genellenemez. Sürelerin tümünün 6 saatten büyük olması gözlemin dar bir aralıkta kaldığını gösterir ve genellemeyi daha da sınırlar; fakat bu, finalist takımlar arasında hesaplanan pozitif ilişkiyi yok etmez. Ayrıca rr yalnızca birlikte değişimi özetler. Veri, sürenin değiştirildiği bir deneyden gelmediği ve başka etkenler kontrol edilmediği için “süreyi artırmak puanı yükseltir” biçiminde neden-sonuç çıkarılamaz. Hem evreni hem de nedenselliği aşan sonucu doğru sınırlayan değerlendirme A seçeneğidir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Föyündeki hazır veri tablolarını ve araştırma sorusu örneklerini DubbAI'ye yükle; değişken türüne göre analiz aracı seçmeye ve ilişkiyi nedensellikten ayırmaya odaklı yeni sorular üretsin.

12. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 12. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler