İstatistiksel araştırma süreci altı aşamadan oluşur: bağlamı belirleme, bağlama yönelik soru sorma, veri toplama planı yapma, verileri analize hazırlama, analiz etme ve sonuçları yorumlama. İyi bir araştırma sorusu değişkenliği hesaba katar ve tek bir sayıyla cevaplanamaz. Betimsel bir soru tek değişkenin dağılımını sorar: ‘Türkiye'deki illerin yıllık toplam yağış miktarları nasıl dağılmaktadır?’ Karşılaştırma sorusu bir değişkeni iki ya da daha fazla grupta karşılaştırır: ‘Bir ilçede sulu tarım ile kuru tarım yapılan arazilerde dekar başına buğday verimi nasıl farklılaşır?’ İlişkililik sorusu iki değişkenin birlikte değişimine bakar; değişkenler iki nicel ya da iki kategorik olabilir.
Hazır veri seti bulduktan sonra onu sorgulamadan kullanma. Veriyi kim, hangi amaçla, hangi yöntemle ve hangi yıllarda topladı? Değişkenler nasıl tanımlandı, birimleri ne? Veri seti senin araştırma sorunu cevaplayacak değişkenleri içeriyor mu, yoksa sorunu veriye göre uyarlaman mı gerekiyor? Örneklem, sonucunu genellemek istediğin evreni temsil ediyor mu? Örneğin yalnız büyükşehirlerden toplanan bir veriyle bütün Türkiye hakkında konuşmak yanıltıcı olabilir. Analize hazırlık aşamasında eksik ya da tutarsız kayıtları belirler, değişkenlerin kategorik mi nicel mi olduğunu işaretler ve gerekirse birimleri eşitlersin.
Araç seçimi değişken türüne ve soruya göre yapılır. Tek nicel değişkende nokta grafiği, histogram ve kutu grafiği dağılımın biçimini gösterir; merkez için ortalama ya da ortanca, yayılım için açıklık ya da çeyrekler açıklığı kullanılır. Gelir gibi sağa çarpık dağılımlarda birkaç çok yüksek değer ortalamayı yukarı çeker; bu durumda ortanca merkezi daha iyi temsil eder ve çeyrekler açıklığı uç değerlerden daha az etkilenir. Karşılaştırma sorularında aynı ölçekte yan yana kutu grafikleri hem merkezleri hem yayılımları birlikte gösterir. İki grubun ortalamaları arasındaki fark, grupların kendi içindeki yayılımına göre küçükse farkın anlamlı olduğunu söylemekte acele etmemelisin.
İki nicel değişkenin ilişkisini serpilme grafiği gösterir. Noktalar sağa doğru yükseliyorsa pozitif, alçalıyorsa negatif bir eğilim vardır; noktalar belirli bir yön göstermiyorsa ilişki zayıftır. İki kategorik değişkende iki yönlü tablo ve yüzdeler kullanılır. Örneğin 200 öğrencilik bir veri setinde düzenli spor yapan 120 öğrencinin 72'si, yapmayan 80 öğrencinin 32'si düzenli uyuduğunu belirtmiş olsun. Ham sayılar yerine grup içi yüzdeleri karşılaştırırsın: spor yapanlarda %60, yapmayanlarda %40. Bu fark iki değişken arasında bir ilişki olduğunu düşündürür; ama sporun uykuyu düzelttiğini kanıtlamaz, çünkü yaş, ders yükü gibi başka değişkenler ikisini birlikte etkileyebilir.
Yorum aşamasında cevabını istatistiksel bir dille ve belirsizliği hesaba katarak yazarsın. ‘Spor yapanlar daha iyi uyur’ yerine ‘Bu örneklemde düzenli spor yapan öğrencilerin düzenli uyuma oranı daha yüksektir; örneklem evreni temsil ediyorsa benzer bir eğilim evrende de beklenebilir’ demek daha doğrudur. Örneklemden evrene genelleme yaparken örneklemin nasıl seçildiğini göz önüne alırsın. Son adımda sonuçtan veri temelli bir argüman ya da çözüm önerisi üretir ve yeni araştırma soruları önerirsin: hangi değişkeni eklemek, hangi yılları karşılaştırmak ya da hangi bölgeye bakmak sonucu güçlendirirdi?