İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 12. sınıf

Geometrik Şekiller: konu anlatımı ve çalışma rehberi

12. sınıf matematik Maarif programında çember: kesen, kiriş, teğet, yay; merkez, çevre, iç ve dış açılar, kirişler ve teğetler dörtgeni, daire problemleri.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Geometrik Şekiller teması 12. sınıfta 26 ders saati sürer ve bütünüyle çembere odaklanır. İçerik çerçevesi üç başlıktan oluşur: çemberin elemanları, çemberin açı, kiriş ve teğet özellikleri, çember ve daire ile ilgili problemler. Bu temada kesen, kiriş, teğet, çap ve yay arasındaki ilişkileri, çemberde oluşan açıların gördükleri yaylarla bağını ve bu bilgileri üçgen ile çokgen özellikleriyle birleştirerek problem çözmeyi öğreneceksin. Programın dört genellemesi temanın iskeletidir: yarıçap, teğetin çembere değdiği noktada teğete diktir; çapı gören çevre açı 90°'dir; merkezden kirişe indirilen dikme kirişi iki eş parçaya ayırır; teğet çemberlerin değme noktası ile merkezleri doğrusaldır.

Program önceki yıllardan şu bilgileri hazır kabul ediyor: çemberin uzunluğu ile çapı arasındaki ilişki, çemberde açı ile yay uzunluğu arasındaki bağ, dairenin ve daire diliminin alanı. Çokgenlerin ve dörtgenlerin temel özelliklerini, üçgenin temel ve yardımcı elemanlarını, üçgende eşlik ve benzerliği kullanabildiğin de varsayılıyor. Bu temada bunların hepsine ihtiyaç duyacaksın; çünkü çemberdeki uzunluk sorularının çoğu, yarıçapların oluşturduğu ikizkenar üçgenlere ya da teğet ile yarıçapın oluşturduğu dik üçgenlere dönüşür. Sembol olarak r, R, π, [AB] kirişi ve m(AB yayı) gösterimleri kullanılır. Sonraki Geometrik Cisimler teması, silindir, koni ve kürede dairesel kesitler üzerinden bu bilgileri üç boyuta taşır.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.12.2.1 Çemberle ilişkili elemanları (kesen, kiriş, teğet, çap, yay) çözümleyebilme. Çözümleme becerisinin iki süreç bileşeni vardır: kesen, kiriş, teğet, çap ve yayı çemberin elemanları olarak belirlemek ve aralarındaki ilişkileri ortaya koymak. Sınıfta pergel, ölçüsüz cetvel, kâğıt katlama ya da matematik yazılımıyla bir çember ve onu farklı biçimlerde kesen doğrular çizersin; doğrunun çemberle iki, bir ya da hiç ortak noktasının olmadığı durumları karşılaştırırsın. Program bu çıktıyı 1,5 metre sosyal mesafe, bisiklet tekerleğinin çevresi ile alınan yol arasındaki ilişki ve tarlalarda su tasarrufu sağlayan dairesel sulama sistemleri gibi bağlamlarla ilişkilendirir.

MAT.12.2.2 Çemberin açı, kiriş ve teğet özellikleri ile ilgili çıkarım yapabilme. Bu çıktıda çizim ve ölçümlerle açı, kiriş ve teğet özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur, örüntüleri genelleştirir, genellemelerini varsayımlarınla karşılaştırır, önerme sunar ve önermelerin farklı problemlerdeki kullanışlılığını değerlendirirsin. Merkez açı, çevre açı, iç açı, dış açı ve teğet-kiriş açının gördüğü yaylarla ilişkisi, kirişler dörtgeni ve teğetler dörtgeninin özellikleri, iki çemberin birbirine göre durumundan çıkan uzunluk ilişkileri bu çıktının içeriğidir. Programda teğetler dörtgeninin alanının nasıl hesaplanacağına dair dijital bir bilgi notu hazırlayıp paylaşman öneriliyor.

MAT.12.2.3 Çemberin açı, kiriş, teğet özelliklerini ve dairenin alanını kullanarak problem çözme. Burada problemin bileşenlerini (alan, çevre açı, teğet noktası, çap, kiriş, yay uzunluğu gibi) ve aralarındaki ilişkileri belirler, bunları uygun bir şekle ve denkleme dönüştürür, strateji geliştirip uygular, çözümü kontrol eder ve işe yaramayan stratejiyi değiştirirsin. Son adımda hangi stratejinin hangi problem türüne uyarlanabileceğine dair çıkarım yaparsın. Program fizikteki dairesel hareketi, çember ile çokgenlerin birlikte kullanıldığı problemleri ve tanılayıcı dallanmış ağaç ya da doğru-yanlış sorularıyla değerlendirmeyi öneriyor.

Konu anlatımı

Çember üzerindeki iki noktayı birleştiren doğru parçasına kiriş denir; merkezden geçen kiriş çaptır ve en uzun kiriştir. Her çap bir kiriştir ama her kiriş çap değildir. Çemberi iki noktada kesen doğruya kesen, çembere tek noktada değen doğruya teğet denir. Kirişin uç noktaları çemberi iki yaya ayırır. Merkezin doğruya uzaklığı d ve yarıçap r olmak üzere d < r ise doğru kesendir, d = r ise teğettir, d > r ise doğru ile çemberin ortak noktası yoktur. Teğet, değme noktasındaki yarıçapa diktir. Merkezden bir kirişe indirilen dikme kirişi ortalar; bu yüzden yarıçapı 10 cm olan bir çemberde merkeze uzaklığı 6 cm olan kirişin yarısı √(10² − 6²) = 8 cm, kirişin tamamı 16 cm'dir.

Köşesi merkezde olan açıya merkez açı denir ve ölçüsü gördüğü yayın ölçüsüne eşittir. Köşesi çember üzerinde, kolları kiriş olan açı çevre açıdır; ölçüsü gördüğü yayın ölçüsünün yarısıdır. Buna göre aynı yayı gören merkez açı, çevre açının iki katıdır: çevre açı 35° ise merkez açı 70°'dir. Çapı gören çevre açı 180°'lik yayın yarısı olduğundan 90°'dir. Teğet-kiriş açı da gördüğü yayın yarısına eşittir. İki kiriş çemberin içinde kesişirse oluşan iç açı, gördüğü iki yayın ölçüleri toplamının yarısıdır. Köşesi çemberin dışında olan dış açı ise büyük yay ile küçük yayın ölçüleri farkının yarısıdır. Örneğin iç açının gördüğü yaylar 100° ve 40° ise açı 70°; bir dış açının kolları arasında kalan yaylar 100° ve 40° ise dış açı 30° olur.

Dört köşesi de bir çember üzerinde olan dörtgene kirişler dörtgeni denir. Karşılıklı iki açı birlikte çemberin tamamını gördüğünden ölçüleri toplamı 360°'nin yarısı, yani 180°'dir. Karşılıklı açıları toplamı 180° olmayan bir dörtgenin köşelerinden geçen bir çember çizilemez. Dört kenarı da bir çembere teğet olan dörtgen teğetler dörtgenidir. Dıştaki bir noktadan çembere çizilen iki teğet parçası eşit uzunlukta olduğundan teğetler dörtgeninde karşılıklı kenar uzunlukları toplamları eşittir. İç teğet çemberin merkezini köşelere birleştirince dörtgen, yüksekliği r olan dört üçgene ayrılır; bu yüzden alan, r ile yarı çevrenin çarpımıdır. Kenarları 5, 7, 9, 7 olan ve iç teğet çemberinin yarıçapı 3 olan bir teğetler dörtgeninde 5 + 9 = 7 + 7, yarı çevre 14 ve alan 3·14 = 42 birim karedir.

İki çemberin merkezleri arası uzaklık d, yarıçapları R ve r olsun (R > r). d = R + r ise çemberler dıştan, d = R − r ise içten teğettir ve her iki durumda değme noktası merkezlerden geçen doğru üzerindedir. d > R + r ise çemberler ayrıktır. Ortak teğet uzunlukları, yarıçapların teğete dik olmasından yararlanılarak kurulan dik üçgenle bulunur. R = 7, r = 2 ve d = 13 ise ortak dış teğetin değme noktaları arası uzaklık √(13² − (7 − 2)²) = 12 birimdir. Burada yarıçaplar teğete dik olduğundan küçük yarıçap boyunca kaydırılan teğet, merkezleri birleştiren parçayla dik üçgen oluşturur.

Problemlerde çember bilgisi çoğu zaman yay uzunluğu ve alanla birleşir. Yarıçapı r olan çemberde merkez açısı α olan yayın uzunluğu 2πr·α/360, daire diliminin alanı πr²·α/360'tır. Yarıçapı 50 m olan dairesel bir sulama sisteminin kolu 72° döndüğünde sulanan dilimin alanı π·2500·72/360 = 500π m², kolun ucunun çizdiği yay 2π·50·72/360 = 20π m olur. Bisiklet tekerleği bir tam tur attığında çevresi kadar yol alır; çapı 70 cm olan tekerlek 100 tur attığında 7000π cm, yani yaklaşık 220 m ilerler. Bu tür sorularda önce şekli çiz, merkezi yarıçaplarla değme ve kesim noktalarına bağla, sonra oluşan ikizkenar ya da dik üçgenleri kullan.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En yaygın hata çevre açı ile merkez açı ilişkisini ters kurmaktır: çevre açı gördüğü yayın yarısıdır, merkez açı ise yayın kendisine eşittir. İkinci hata iç açıda yayları çıkarmak, dış açıda toplamaktır; iç açıda toplam, dış açıda fark kullanılır ve her ikisinde de ikiye bölünür. Üçüncüsü, her dörtgenin kirişler dörtgeni olduğunu düşünüp karşılıklı açı toplamını 180° almaktır; bu ancak köşeler aynı çember üzerindeyse doğrudur. Teğet sorularında değme noktasındaki dik açıyı çizmeyi unutmak, yay uzunluğu ile daire dilimi alanını karıştırmak ve çap yerine yarıçapla işlem yapmak da sık rastlanan hatalardır.

Maarif soruları çemberi bir gerçek yaşam durumuna yerleştirir: bisiklet tekerleği, dairesel sulama alanı, göl krokisi, vitray pencere, sosyal mesafe çemberleri ya da düzgün dairesel harekette bir cisim. Pek çok soru şekillidir ve şekildeki bilgileri doğru bileşenlere ayırman beklenir. Kolay sorular kesen, kiriş ve teğet kavramlarını ya da doğrudan bir açı-yay ilişkisini sorar. Orta düzeyde bir öğrencinin önermesi verilir, örneğin ‘her dörtgenin köşelerinden bir çember geçer’; bu önermeyi karşıt örnekle sınaman istenir. Zor sorular açı, uzunluk ve alan bilgisini aynı şekilde birleştirir ve çözümün hangi stratejiyle kurulacağını, örneğin yardımcı yarıçap çizmeyi ya da benzer üçgen aramayı, tartıştırır.

Öğrenme çıktıları (3)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.12.2.1 Çemberle ilişkili elemanları (kesen, kiriş, teğet, çap, yay) çözümleyebilme

  1. a)Kesen, kiriş, teğet, çap ve yayı çemberin elemanları olarak belirler.
  2. b)Çemberde kesen, kiriş, teğet, çap ve yay arasındaki ilişkileri belirler.

MAT.12.2.2 Çemberin açı, kiriş ve teğet özellikleri ile ilgili çıkarım yapabilme

  1. a)Çemberde açı, kiriş ve teğetin özelliklerine ilişkin varsayımlarda bulunur.
  2. b)Varsayımlarından yararlanarak çemberde açı, kiriş ve teğetin özelliklerine ilişkin örüntüleri geneller.
  3. c)Genellemelerini varsayımlarıyla karşılaştırır.
  4. ç)Elde ettiği genellemelerden önermeler sunar.
  5. d)Önermelerinin farklı problem durumlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.

MAT.12.2.3 Çemberin açı, kiriş, teğet özelliklerini ve dairenin alanını kullanarak problem çözme

  1. a)Çemberde açı, kiriş, teğetin özelliklerini ve dairenin alanını içeren problemlerin bileşenlerini (nicelik, şekil gibi) belirler.
  2. b)Problemlerde verilen bileşenler arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Problemin bileşenlerini ve bileşenlerin aralarındaki ilişkileri uygun matematiksel temsillere dönüştürür.
  4. ç)Matematiksel temsillere dönüştürdüğü problemin öncüllerini ve problemde ulaşmak istediği sonucu kendi ifadeleri ile açıklar.
  5. d)Problemlerin çözümü için stratejiler geliştirir.
  6. e)Geliştirdiği stratejileri kullanarak problemi çözer .
  7. f)Çözümünü kontrol eder ve çözüme ulaştırmayan stratejiyi değiştirir.
  8. g)Problem çözme sürecini gözden geçirir.
  9. ğ)Çözüme ulaştıran stratejilerin hangi problemlere uyarlanabileceğine yönelik çıkarımlar yapar.
  10. h)Ulaştığı çıkarımları değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her çember sorusunda merkezi, değme ve kesim noktalarına yarıçaplarla bağla; oluşan ikizkenar ve dik üçgenleri işaretle.
  • Açı sorularında önce açının köşesinin nerede olduğuna bak: merkezde, çember üzerinde, içte ya da dışta; formül buna göre seçilir.
  • Teğet gördüğün her yerde değme noktasına 90° işareti koy ve dıştaki noktadan çizilen teğet parçalarını eşit diye işaretle.
  • Kirişin merkeze uzaklığı verilmişse merkezden kirişe dikme indir ve yarım kirişi Pisagor ile bul.
  • Kirişler dörtgeni ile teğetler dörtgeninin özelliklerini iki ayrı sütunda yaz ve her birine bir karşıt örnek ekle.
  • Yay uzunluğu ve dilim alanı sorularında açının 360°'ye oranını ayrı hesapla, sonra çevre ya da alanla çarp.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.12.2.1 · Çemberle ilişkili elemanları (kesen, kiriş, teğet, çap, yay) çözümleyebilme

Süreç bileşeni: b) Çemberde kesen, kiriş, teğet, çap ve yay arasındaki ilişkileri belirler.

Bir tarlada sudan tasarruf etmek için dairesel (pivot) sulama sistemi kullanılmaktadır. Sulama alanı, merkezi OO ve yarıçapı 2525 m olan bir çemberle sınırlandırılmıştır. Bu alandan geçen düz bir servis yolu çemberi AA ve BB noktalarında kesmektedir. Yolun OO noktasına uzaklığı 77 m'dir.
Geometri şekli
Buna göre ABAB kirişinin uzunluğu kaç metredir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Geometrik Şekiller · Yaprak test 1 · Soru 2

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Servis yolunun OO noktasına uzaklığı, merkezden yola indirilen dikmenin uzunluğudur. Bu dikmenin ayağı HH olsun. Böylece ∣OH∣=7|OH| = 7 m ve OH⊥ABOH \perp AB olur. Çemberde merkezden kirişe indirilen dikme kirişi ortalar. Yol çemberi iki noktada kestiği için bir kesendir ve ABAB bu kesenin çember içinde kalan kirişidir. HH noktası ABAB nin orta noktası olduğundan ∣AH∣=∣HB∣|AH| = |HB| ve ∣AB∣=2∣AH∣|AB| = 2|AH| olur. OHAOHA dik üçgeninde Pisagor bağıntısı uygulanır: ∣AH∣2+72=252|AH|^2 + 7^2 = 25^2 ∣AH∣2=625−49=576|AH|^2 = 625 - 49 = 576 ∣AH∣=24|AH| = 24 m ∣AB∣=2⋅24=48|AB| = 2 \cdot 24 = 48 m. Bu kiriş, çaptan (5050 m) kısadır; çünkü merkeze uzaklığı sıfır olmayan kiriş çaptan kısa olur. Doğru cevap 4848 m'dir.
2.Orta

MAT.12.2.2 · Çemberin açı, kiriş ve teğet özellikleri ile ilgili çıkarım yapabilme

Süreç bileşeni: b) Varsayımlarından yararlanarak çemberde açı, kiriş ve teğetin özelliklerine ilişkin örüntüleri geneller.

Okulun mimarlık ve tasarım kulübü, çok amaçlı salonun dairesel tavan planında çemberin içinde kesişen iki taşıyıcı kirişin oluşturduğu açıyı inceliyor. Öğrenciler dinamik geometri yazılımında üç çizim yaparak her çizimde kesişim açısının gördüğü yayı, bu açının ters açısının gördüğü yayı ve kesişim açısının ölçüsünü tabloya kaydetmiştir.
ÇizimAçının gördüğü yayTers açının gördüğü yayKesişim açısı
184∘84^\circ36∘36^\circ60∘60^\circ
2110∘110^\circ40∘40^\circ75∘75^\circ
392∘92^\circ48∘48^\circ70∘70^\circ
Salonun uygulama planında açının gördüğü yay 120∘120^\circ, ters açının gördüğü yay ise 48∘48^\circ olarak ölçülmüştür. Buna göre tablodaki ölçümlerle uyumlu genelleme ve salon planındaki kesişim açısının ölçüsü aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Geometrik Şekiller · Yaprak test 1 · Soru 6

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Tablodaki her çizimde kesişim açısı, iki yayın ölçüleri toplamının yarısına eşittir: (84+36)/2=60(84+36)/2=60, (110+40)/2=75(110+40)/2=75 ve (92+48)/2=70(92+48)/2=70. Üç çizim de aynı örüntüyü verir. Toplam, fark, farkın yarısı ya da yalnızca büyük yayın yarısı bu üç ölçümün tümüyle uyumlu değildir. Salon planında da aynı genelleme uygulanır: (120+48)/2=168/2=84(120+48)/2=168/2=84. Böylece kesişim açısı 84∘84^\circ bulunur.
3.Zor

MAT.12.2.3 · Çemberin açı, kiriş, teğet özelliklerini ve dairenin alanını kullanarak problem çözme

Süreç bileşeni: e) Geliştirdiği stratejileri kullanarak problemi çözer .

Bir okulun uygulama bahçesinde su ve enerji tasarrufu amacıyla dairesel bir sulama düzeni kurulmuştur. Sulama alanı, merkezi O ve yarıçapı 12 m olan çemberin iç bölgesidir. Bahçenin dışındaki T su deposundan çembere A ve B noktalarında teğet iki boru çekilmiş, bu teğetler arasındaki açı 60° olacak biçimde ayarlanmıştır. Tasarruf planında AB kirişi ile bu kirişin ayırdığı, T deposuna bakan küçük yay arasında kalan daire parçası sulama dışı bırakılacaktır. Böylece hem harcanan su hem de pompanın tükettiği enerji azalacaktır.
Geometri şekli
Buna göre sulama dışı bırakılan daire parçasının alanı kaç metrekaredir?

dubba.com.tr · 12. sınıf matematik · Geometrik Şekiller · Yaprak test 1 · Soru 11

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

Teğet, değme noktasında yarıçapa dik olduğundan ∠OAT=∠OBT=90°\angle OAT = \angle OBT = 90° dir. OATB dörtgeninin iç açılar toplamı 360°360° olduğundan ∠AOB=360°−90°−90°−60°=120°\angle AOB = 360° - 90° - 90° - 60° = 120° bulunur. T deposuna bakan yay, ölçüsü 120°120° olan küçük yaydır. Küçük daire diliminin alanı 120360π⋅122=13⋅144π=48π\dfrac{120}{360}\pi\cdot 12^{2} = \dfrac{1}{3}\cdot 144\pi = 48\pi m² dir. AOB üçgeninin alanı 12⋅12⋅12⋅sin⁡120°=72⋅32=363\dfrac{1}{2}\cdot 12\cdot 12\cdot \sin 120° = 72\cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} = 36\sqrt{3} m² dir. İstenen küçük daire parçası, dilimden üçgen çıkarılarak 48π−36348\pi - 36\sqrt{3} m² bulunur.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki çember şekillerini ve açı-yay sorularını DubbAI'ye yükle; merkez, çevre, iç ve dış açı ayrımına ve teğet-yarıçap dikliğini kullanmaya odaklı yeni sorular üretsin.

12. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 12. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler