f fonksiyonunun [a, b] aralığındaki ortalama değişim oranı (f(b) − f(a))/(b − a)'dır ve grafikte (a, f(a)) ile (b, f(b)) noktalarından geçen kesen doğrusunun eğimine eşittir. Bir cismin t saniyede aldığı yol s(t) = 5t² metre ise 1. ile 3. saniyeler arasındaki ortalama hız (45 − 5)/2 = 20 m/s'dir. Aralığı küçülttükçe kesen doğruları, grafiğe o noktada değen teğet doğrusuna yaklaşır ve eğimleri de teğetin eğimine yaklaşır. Bu sınır değere anlık değişim oranı ya da türev denir: f'(a) = lim (x → a) (f(x) − f(a))/(x − a). x − a = h dönüşümüyle aynı tanım f'(x) = lim (h → 0) (f(x + h) − f(x))/h biçiminde yazılır. Konumun türevi anlık hızdır.
f(x) = x² için x = 1'de h = 0,1 alınca (1,21 − 1)/0,1 = 2,1, h = 0,01 alınca 2,01 bulunur; tahmin 2'dir. Cebirsel olarak (f(1 + h) − f(1))/h = (2h + h²)/h = 2 + h ve h → 0 için limit 2'dir. Aynı yolla x²'nin türevi 2x, x³'ün türevi 3x² çıkar ve genel kural f(x) = xⁿ ise f'(x) = n·xⁿ⁻¹ olur. Karekök fonksiyonu için x, a > 0 olmak üzere (√x − √a)/(x − a) = 1/(√x + √a) yazılır; x → a için limit 1/(2√a) olduğundan (√x)' = 1/(2√x) bulunur. 1/x = x⁻¹ yazılıp kural uygulanınca (1/x)' = −1/x² elde edilir. Türevin türevine ikinci türev denir ve f''(x) ya da d²y/dx² ile gösterilir; konumun ikinci türevi anlık ivmedir.
y = f(x) için dy/dx = f'(x) eşitliğinden dy = f'(x)·dx diferansiyeli elde edilir. Geometrik anlamı şudur: x, dx kadar değiştiğinde teğet doğrusu üzerindeki yükseklik değişimi dy'dir; dx küçükse dy, fonksiyondaki gerçek değişime çok yakındır. Örneğin y = x² için x = 3'te dx = 0,1 alınırsa dy = 2·3·0,1 = 0,6 olur; gerçek değişim 3,1² − 3² = 0,61'dir. Bir noktadaki türevin var olması için o noktada sağdan türev f'(a⁺) ile soldan türev f'(a⁻) eşit ve bir gerçek sayı olmalıdır. Parçalı fonksiyonların değişim noktalarında bu iki değer ayrı ayrı hesaplanır.
Türevin olmadığı noktalar üç tiptir. Fonksiyon süreksizse türev yoktur. Sürekli olsa bile grafik sivri bir köşe yapıyorsa türev yoktur: f(x) = |x| için x = 0'da sağdan türev 1, soldan türev −1'dir. Teğet düşey ise türev yoktur: f(x) = ∛x için x = 0'da fark oranı ∛h/h = 1/∛(h²) olur ve h → 0 için sınırsız büyür. Buradan şu önerme çıkar: bir fonksiyon bir noktada türevli ise orada süreklidir. Tersi doğru değildir; |x| sürekli olduğu hâlde 0'da türevsizdir. Örneğin x < 1 için f(x) = x², x ≥ 1 için f(x) = 2x − 1 fonksiyonu x = 1'de süreklidir ve iki taraftan da türev 2 olduğundan türevlidir.
Limit tanımından şu kurallar ispatlanır: (f + g)' = f' + g', (f − g)' = f' − g', (f·g)' = f'·g + f·g' ve g(x) ≠ 0 olmak üzere (f/g)' = (f'·g − f·g')/g². Örneğin x²·(2x − 1) çarpımının türevi 2x·(2x − 1) + x²·2 = 6x² − 2x'tir; çarpımı açıp 2x³ − x²'nin türevini alarak kontrol edebilirsin. f(x) = x + 1 ve g(x) = x için (f/g)' = (x − (x + 1))/x² = −1/x²'dir. İki fonksiyonun bileşkesinde (g ∘ h)'(x) = g'(h(x))·h'(x) olur. (3x + 1)² fonksiyonu h(x) = 3x + 1 ve g(x) = x²'nin bileşkesidir; türevi 2(3x + 1)·3 = 18x + 6'dır. Bu kuraldan [f(x)]ⁿ'nin türevi n·[f(x)]ⁿ⁻¹·f'(x) olarak bulunur.