İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Afetler ve Sürdürülebilir Çevre: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Afetler ve Sürdürülebilir Çevre ünitesinde tehlike, risk, maruziyet, afet türleri ve bütüncül afet yönetimi döngüsünü öğren.

Son güncelleme:

Tehlike, maruziyet, risk ve afet: kavramları birbirinden ayırmak

9. sınıf Maarif coğrafya kitabında bu ünitenin tek alt ünitesi var ve üç adımda ilerliyor: önce tehlike, risk ve afet kavramları çözümleniyor, sonra afetler oluşum kaynağına göre sınıflandırılıyor, en sonda bütüncül afet yönetimi şekil ve diyagramlarla yorumlanıyor. Anahtar kavram listesi de bu sırayı yansıtıyor: tehlike, maruziyet, risk, ekstrem doğa olayı, erken uyarı sistemi, afet, bütüncül afet yönetimi ve orman varlığını anlatan Yeşil Vatan bilinci.

Kitabın vurguladığı ilk fikir şu: bir olayın afet sayılması için insanlar, diğer canlılar ve çevre üzerinde etki bırakması gerekir. Tehlike, belli bir yer ve zamanda ortaya çıkıp can, mal, beşerî faaliyet ve doğal çevreye zarar verme potansiyeli taşıyan olaydır; deprem, sel, çığ ve fırtına gibi doğa olayları da yangın, kaza ve salgın gibi insan kaynaklı olaylar da önlem alınmazsa afete dönüşebilir. Doğanın akışındaki bir olayın aşırı ve sıra dışı biçimde gerçekleşmesine ekstrem doğa olayı denir; aynı olayın etkisi, yaşandığı yerin gelişmişliğine ve nüfus yoğunluğuna göre değişir. Risk, bir olayın belli koşullarda gerçekleşme ihtimali ile doğurabileceği can, mal, ekonomik ve çevresel kayıp olasılığıdır. Afet ise olağan hayatı bozan, kayıplara yol açan ve toplumun baş etme kapasitesini aşarak dış yardım gerektiren olaydır.

Kitap bu ilişkiyi çevre ile kuşatılmış üç daireli bir şemayla anlatıyor: tehlike, maruziyet ve güvenlik açığı. Tehlike ile güvenlik açığının kesiştiği yerde risk, üçünün ortak kesişiminde afet oluşur. Sel örneğiyle düşün: aşırı yağışla taşan dere tehlikedir; vadi tabanına ev yapılması insanları bu tehlikeye maruz bırakır; dere yatağının daraltılması, sele dayanıksız yapılar ve tahliye planının olmaması güvenlik açığını büyütür ve riski artırır; taşkının can ve mal kaybına yol açması ise afettir. Kitabın 17 Ağustos 1999 Gölcük depremi etkinliği de aynı mantığı kurar: fay hattı tehlikeyi, alüvyon zemin üzerine yoğunlaşan sanayi ve nüfus maruziyeti, kurallara uymayan yapılaşma ise güvenlik açığını temsil eder.

Afet türleri ve Türkiye'de deprem, sel, salgın ve erozyon

Afetler oluşum nedeni, oluşum hızı ve etki alanına göre sınıflandırılabilir; kitap asıl olarak oluşum kaynağını kullanıyor. Doğa kaynaklı afetler üç gruba ayrılır: kaynağını yer kabuğundan ve yerin derinliklerinden alan jeolojik afetler (deprem, volkanik faaliyet), atmosfer olaylarına bağlı klimatik ve hidrolojik afetler (kuraklık, sel) ve canlı organizmalar ya da onların ürettiği maddelerle ilgili biyolojik afetler (salgınlar). İnsan kaynaklı afetler de ikiye ayrılır: savaş, terör saldırısı ve zorunlu göç gibi sosyal afetler ile maden kazası, nükleer santral kazası ve ulaşım kazası gibi teknolojik afetler. Kitap dünyadan güncel örnekleri bir harita üzerinde topluyor: orman yangınları, tropikal kasırgalar, sel afetleri, bir maden kazası, bir tren kazası ve süren bir savaş. Bu haritada her olayın hangi gruba girdiğini söyleyebilmen yeterli.

Türkiye bölümünde dört başlık var. Deprem: Türkiye Akdeniz-Himalaya deprem kuşağında yer aldığı için ülkenin hemen her bölgesinde aktif fay vardır; kitap 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerini Pazarcık ve Elbistan merkezli iki ayrı sarsıntı olarak anlatıyor. Sel ve taşkın: Türkiye'de en sık görülen ve en çok zarar veren afetlerdendir, akarsu yatağına yakın yerleşmelerde yoğunlaşır; Giresun Dereli örneğinde asıl belirleyici etken dere yatağının daraltılıp yerleşime açılması ve dar menfezli köprülerin selin taşıdığı malzemeyle tıkanmasıdır. Salgın: COVID-19 kentlerdeki kalabalık ve hızlı ulaşım yüzünden kısa sürede küreselleşti; Türkiye geçiş güzergâhında olduğu için tarih boyunca çeşitli salgınlarla karşılaştı. Erozyon: toprak örtüsünün taşınması baraj göllerini doldurarak barajların ömrünü kısaltır, çölleşme riskini artırır ve kırsal ekonomiyi zayıflatır. Kitap ayrıca orman yangınlarının Ege ve Akdeniz kıyılarında, heyelanın Karadeniz'de, çığın Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde yoğunlaştığını haritalarla gösteriyor.

Bütüncül afet yönetimi döngüsü ve kavram tuzakları

Bütüncül afet yönetimi, tüm tehlikeleri hesaba katan ve toplumun kaynaklarını dört aşamada kullanan bir süreçtir. Afetten önceki iki aşama risk yönetimini oluşturur: risk ve zarar azaltma (tehlike haritaları, yasal düzenlemeler, yapı yönetmelikleri) ile hazırlıklı olma (ihtiyaç belirleme, tahliye planı, toplanma alanı, acil eylem planı, malzeme depoları, erken uyarı sistemleri). Afet sırasında ve sonrasındaki iki aşama kriz yönetimidir: müdahale (arama kurtarma, gıda, barınma, ilaç, güvenlik, hasar tespiti, enkaz kaldırma ve ikincil tehlikelere karşı önlem) ile iyileştirme (haberleşme, ulaşım, altyapı, eğitim, kalıcı konut ve ekonomik hayatın normale dönmesi). Kitap, iyileştirmedeki yeniden yapılanmayı kriz yönetiminin en uzun süren evresi olarak tanımlıyor. Aşamalar bir döngüdür, çoğu zaman iç içe geçer ve iyileştirmeden çıkan dersler yeniden risk azaltmaya döner.

Ünite yönetimi dört ek başlıkla genişletiyor. Bilgi kirliliği: afette doğru ve hızlı bilgi can kaybını azaltır, yanlış ya da mahremiyeti çiğneyen paylaşım hem afetzedeye hem karar vericiye zarar verir. Savunmasız gruplar: yaşlılar, kadınlar, çocuklar ve özel gereksinimli bireyler afetten daha ağır etkilenir; çocuklar için çocuk dostu alanlar ve psikososyal destek, hak temelli yaklaşımın parçasıdır. Uluslararası iş birliği: afetler çoğu zaman bir ülkenin kapasitesini aşar, bu yüzden yardım iki yönlü akar; kitap hem Türkiye'nin gönderdiği yardım trenini hem de orman yangınlarında Türkiye'ye gelen hava desteğini örnek veriyor. Mekânsal bilgi teknolojileri: CBS topoğrafya, ulaşım ve tahliye edilecek kişilerin konumunu tek ekranda birleştirir, uzaktan algılama ise bir kasırganın yolunu izleyerek hangi ülkenin önlem alması gerektiğini gösterir.

Sık yapılan hataların başında tehlike ile riski aynı şey sanmak geliyor. Fay hattının varlığı tehlikedir; o fayın üstüne dayanıksız bina yapmak riski artırır. İkinci hata aşamaları karıştırmak: erken uyarı sistemi kurmak hazırlıktır, müdahale değildir; yapı yönetmeliğini yenilemek risk azaltmadır; kalıcı konut iyileştirmedir. Üçüncü hata kitabın sınıflandırmasını aklında tutmamak: savaş ve göç sosyal, maden ve ulaşım kazaları teknolojik afettir.

Sınavdaki yeri, 10. sınıfla farkı ve çalışma sırası

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor ve doğal afetler, Türkiye haritası yorumu ve kavram ayrımı soruları bu alanın tanıdık konuları arasında. Bu ünite 9. sınıfın önceki üniteleriyle de bağlı: aşırı hava olayları ve iklim değişikliği Doğal Sistemler ünitesinden, CBS ve uzaktan algılama Mekânsal Bilgi Teknolojileri ünitesinden, nüfus yoğunluğu ise Beşerî Sistemler ünitesinden geliyor.

10. sınıf kitabındaki aynı adlı ünite kavram kurmaktan çok uygulamaya bakıyor: dünyadan iyi uygulama örnekleri, Türkiye'den dirençli toplum uygulamaları, afetlere dirençli yaşam alanları, afetlerden korunma ve afet bilinci. Bu yüzden 9. sınıfta öğrendiğin tehlike, risk ve maruziyet ayrımı ile afet türleri sınıflandırması, 10. sınıfın dirençli şehir ve korunma konularını anlamanın ön koşuludur.

Çalışma sırası için önce üç daireli şemayı kendin çiz ve bir deprem, bir sel, bir orman yangını örneğini her daireye yerleştir. Sonra kitabın afet listesinden en az on afeti jeolojik, klimatik-hidrolojik, biyolojik, sosyal ve teknolojik sütunlarına dağıt. Üçüncü adımda bütüncül afet yönetimi döngüsünü dört renkle çiz ve her aşamaya üç somut eylem yaz. Son olarak Türkiye'de deprem, sel, heyelan, çığ ve orman yangınının yoğunlaştığı bölgeleri dilsiz harita üzerinde işaretleyip her birinin yanına nedenini not et.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Tehlike, risk ve afet kavramlarını çözümleyebilme
  • Afetleri sınıflandırabilme
  • Bütüncül afet yönetimi uygulamalarını tablo, grafik, şekil ve/veya diyagramlar aracılığıyla yorumlayabilme

Çalışma taktikleri

  • Tehlike, maruziyet, güvenlik açığı ve risk için aynı afetten dört cümlelik bir örnek kur; dördünü tek olayda ayırabiliyorsan konu oturmuştur.
  • Afet türlerini beş sütunlu bir tabloya dağıt: jeolojik, klimatik-hidrolojik, biyolojik, sosyal, teknolojik.
  • Bütüncül afet yönetiminin dört aşamasını afet öncesi ve sonrası diye ikiye böl; erken uyarıyı hazırlık, hasar tespitini müdahale, kalıcı konutu iyileştirme kutusuna koy.
  • Türkiye dilsiz haritasında deprem, sel, heyelan, çığ ve orman yangını alanlarını farklı renkle işaretle ve her birine bir doğal neden yaz.
  • Kendi mahallen için tehlike, toplanma alanı ve tahliye yolunu içeren bir aile afet planı taslağı çıkar.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Ders kitabındaki oluşum kaynağına göre sınıflandırmaya göre aşağıdakilerden hangisi teknolojik afettir?

  1. A)Deprem
  2. B)Kuraklık
  3. C)Salgın hastalık
  4. D)Maden kazası
  5. E)Savaş
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Deprem jeolojik, kuraklık klimatik-hidrolojik, salgın biyolojik, savaş sosyal afettir. Maden kazası beşerî faaliyet ve teknolojiden kaynaklanan teknolojik afettir.

2. Bütüncül afet yönetiminde aşağıdaki çalışmalardan hangisi müdahale aşamasında yapılır?

  1. A)Tehlike haritalarının hazırlanması
  2. B)Toplanma alanlarının önceden belirlenmesi
  3. C)Arama kurtarma ve hasar tespiti yapılması
  4. D)Kalıcı konutların inşa edilmesi
  5. E)Yapı yönetmeliğinin yeniden düzenlenmesi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Tehlike haritası ve yönetmelik risk ve zarar azaltma, toplanma alanı belirleme hazırlıklı olma, kalıcı konut iyileştirme aşamasıdır. Arama kurtarma ve hasar tespiti afet anında ve hemen sonrasında yapılan müdahale işleridir.

3. Bir ilçede dere yatağı daraltılarak üzerine iş yerleri yapılmış, dere üzerindeki köprülerin su geçiş açıklığı dar bırakılmış ve tahliye planı hazırlanmamıştır. Şiddetli yağışlarla taşan dere can ve mal kaybına yol açmış, ilçe dışarıdan yardım istemek zorunda kalmıştır. Bu olayla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez?

  1. A)Şiddetli yağışla derenin taşma ihtimali tehlikeyi oluşturur.
  2. B)Dere yatağının daraltılması riski artıran beşerî bir etkendir.
  3. C)Olayın afet sayılmasında can ve mal kaybı ile dış yardım ihtiyacı belirleyicidir.
  4. D)Yapıların vadi tabanında yer alması insanların tehlikeye maruz kalmasına yol açar.
  5. E)Olay yalnızca doğal etkenlerle oluştuğu için beşerî önlemlerle risk azaltılamaz.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E Yağışla taşma tehlikedir (A doğru). Yatağın daraltılması, dar köprüler ve plan eksikliği beşerî etkenlerdir ve riski artırır (B doğru); bu yüzden beşerî önlemlerle risk azaltılabilir, E yanlıştır. Kayıp ve dış yardım ihtiyacı afet tanımının parçasıdır (C doğru). Vadi tabanında olmak maruziyettir (D doğru).

Kendi notundan soru üret

Afet türleri tablonu ya da bütüncül afet yönetimi şemanı DubbAI'ye yükle; sana tehlike, risk ve aşama ayrımına dayalı, bu üniteye özel sorular üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler