İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Mekânsal Bilgi Teknolojileri: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Mekânsal Bilgi Teknolojileri ünitesinde harita, enlem-boylam, yerel saat, ölçek, izohips, Türkiye'nin konumu ve CBS-GPS'i öğren.

Son güncelleme:

Harita okuryazarlığı: harita, koordinat, yerel saat, projeksiyon ve ölçek

9. sınıf Maarif coğrafya kitabının bu ünitesi Harita Okuryazarlığı başlığı altında üç konuya ayrılıyor: mekânın sembolik dili olarak harita, Türkiye'nin coğrafi konumu ve mekânsal bilgi teknolojilerinin bileşenleri. İlk konu en uzun olanı; harita bilgisinin neredeyse tamamı burada.

Harita, Dünya'nın ya da başka bir gök cisminin tamamının veya bir bölümünün belli bir oranda küçültülerek kuş bakışı görünümle düzleme çizilmesidir. Bir çizimin harita sayılması için üç şart var: kuş bakışı çizilmesi, ölçek kullanılması ve düzlem üzerine aktarılması. Ölçeği olmayan kabataslak çizim krokidir ve üzerinde uzunluk ya da alan hesabı yapılamaz. Haritanın elemanları başlık, çerçeve, coğrafi koordinatlar, lejant (harita işaretleri), yön oku ve ölçektir. Kullanım amacına göre haritalar genel (fiziki, siyasi, topoğrafya) ve tematik (jeoloji, iklim, toprak, nüfus, ulaşım, turizm vb.) olarak ikiye ayrılır.

Coğrafi koordinat sistemi Ekvator ile başlangıç meridyenini esas alır. Enlem, bir noktanın Ekvator'a uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açı; boylam ise başlangıç meridyenine uzaklığının yaptığı açıdır. İkisi de derece, dakika ve saniye ile yazılır. Güneş'in ufuk düzleminde en yüksek noktaya çıktığı an 12.00 kabul edilerek ayarlanan saat yerel saattir. Ülke içindeki karışıklığı önlemek için bir meridyenin yerel saati ulusal (ortak) saat olarak seçilir; Türkiye 45° doğu meridyenini kullanır ve bu yüzden +3. saat dilimindedir. Dünya, on beşer derecelik aralıklarla 24 saat dilimine bölünmüştür; doğu yarım küre dilimleri artı, batı yarım küre dilimleri eksi numaralanır. 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir: batısında tarih bir gün ileri, doğusunda bir gün geridir.

Küre biçimli Dünya düzleme aktarılırken şekil ve alan bozulur; bunu en aza indirmek için projeksiyon yöntemleri kullanılır. Silindirik projeksiyonda bozulma Ekvator çevresinde az, kutuplara doğru fazladır. Konik projeksiyonda orta kuşak en az bozulan alandır. Düzlem projeksiyon kutup noktasına yerleştirilir ve kutup çevresi haritalarında tercih edilir. Ölçek ise küçültme oranıdır: kesir ölçekte pay hep 1, birim santimetredir; 1/100.000 ölçekli haritada 1 cm gerçekte 1 km'dir. Çizgi ölçek, harita büyütülüp küçültüldüğünde birlikte değiştiği için dijital ortamda daha çok tercih edilir. Paydası küçük olan büyük ölçekli harita dar alanı ayrıntılı, paydası büyük olan küçük ölçekli harita geniş alanı az ayrıntıyla gösterir.

Haritalama teknikleri, izohips ve topoğrafya haritası, Türkiye'nin konumu, CBS ve GPS

Kitap yedi haritalama tekniği tanıtıyor. Korokromatik harita bir unsurun yayılış alanını renk ya da desenle gösterir ama miktar belirtmez; iklim türleri haritası buna örnektir. Koroplet harita il, ülke gibi sınırları sayısal değere göre renk tonlarıyla derecelendirir. İzoplet harita nüfus yoğunluğu gibi alana yayılmış değerlerle, izometrik harita ise ölçülen nokta değerleriyle hat çizer; izohips, izobat, izoterm, izobar ve izoseist bu hatlardır. Noktalama haritasında her nokta belli bir miktarı temsil eder; Dr. John Snow'un kolera haritası bunun ünlü örneğidir. Oransal sembol haritasında sembolün boyu değerle büyür, akış haritası hareketin yönünü ve miktarını gösterir, kartogramda ise il ya da ülke alanı istatistiksel değere göre yeniden boyutlandırılır.

Yer şekilleri haritada üç yolla gösterilir: renklendirme (yükseldikçe yeşilden kahverengiye, derinleştikçe açık maviden koyu maviye), eş yükselti eğrileri ve kabartma. Eş yükselti eğrisi ya da izohips, aynı yükseltideki noktaları birleştiren kapalı eğridir; bu yöntemle çizilen haritaya topoğrafya haritası denir. İzohipsler birbirini kesmez, 0 m eğrisi kıyı çizgisidir, eğrilerin sık olduğu yerde eğim fazla, seyrek olduğu yerde azdır ve eğri aralığı haritanın tamamında aynıdır. Bu haritalardan yükselti okunur, eğim hesaplanır ve iki nokta arasının yandan görünüşü olan profil çıkarılır. Zirve, sırt, boyun, vadi, çukur, delta, falez ve şelale topoğrafya haritasında tanıman beklenen yer şekilleridir.

İkinci konu Türkiye'nin coğrafi konumu. Mutlak konum Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre konumdur: Türkiye kuzey yarım kürede 36°-42° kuzey paralelleri, doğu yarım kürede 26°-45° doğu meridyenleri arasındadır. Orta enlemde olması dört mevsimin belirgin yaşanmasını sağlar; doğu ile batı ucu arasında yaklaşık 76 dakikalık yerel saat farkı vardır. Göreceli konum ise bir yerin başka yerlerle ilişkisidir: Asya ile Avrupa'yı birleştirmesi, üç tarafının denizlerle çevrili olması, kara ve deniz komşuları. Kitap bu konuyu Mavi Vatan (deniz yetki alanları), Gök Vatan (ulusal hava sahası) ve Kıbrıs'ın stratejik önemiyle genişletiyor.

Üçüncü konu mekânsal bilgi teknolojileri. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), mekânsal verileri toplayan, depolayan, analiz eden ve harita, tablo, grafikle gösteren bilgisayar tabanlı sistemdir; beş bileşeni kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntemdir. Uzaktan algılama, uydulardan alınan görüntülerle sıcaklık, bitki örtüsü, arazi kullanımı gibi verilerin toplanmasıdır. Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS) ise uydu ağı, yer kontrol ağı ve GPS alıcılarından oluşur; enlem, boylam, yükselti ve zaman bilgisini verir.

Sık hatalar, soru kalıpları ve 10. sınıftaki aynı adlı üniteden farkı

En klasik hata büyük ve küçük ölçeği karıştırmak. Kuralı kesrin değerinden düşün: 1/20.000 kesri 1/2.000.000 kesrinden büyüktür, o yüzden büyük ölçeklidir ve daha ayrıntılıdır. İkinci hata birim dönüştürmede çıkar: kesir ölçekte payda santimetre cinsindendir, 100.000 cm 1 km eder. Saat dilimi sorularında doğuya gittikçe saatin ileri, batıya gittikçe geri olduğunu unutma; iki dilim numarası arasındaki farkı al ve yönüne göre ekle ya da çıkar.

Haritalama tekniklerinde soru genellikle bir harita tarif eder ve tekniği sorar. Miktar yoksa korokromatik, sınırlar renk tonuyla derecelendirilmişse koroplet, sembol boyu değişiyorsa oransal sembol, ok ve yön varsa akış haritası seç. İzohips sorularında önce eğri aralığını bul, sonra eğrilerin sıklığına bakarak eğimi yorumla. Projeksiyon sorusunda çalışılan alanın enlemine bak: Ekvator için silindirik, orta kuşak için konik, kutup çevresi için düzlem.

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor ve harita okuma, ölçek, koordinat ve konum bilgisi bu soruların en sık dayandığı becerilerdendir. 10. sınıf Maarif kitabında da ikinci ünitenin adı Mekânsal Bilgi Teknolojileri, ama orada ölçek hesabı, koordinat ve izohips yeniden anlatılmıyor; CBS ve uzaktan algılamanın uygulama alanları, katman, sorgu ve mekânsal analiz gibi uygulamalar ve mekânsal verilerin haritaya aktarılması işleniyor. Kısacası haritanın alfabesini 9. sınıfta öğreniyorsun, 10. sınıfta bu alfabeyle CBS üzerinde analiz yapıyorsun. Bu yüzden ölçek, saat dilimi ve izohips burada sağlam oturmalı.

Önerilen çalışma sırası

Önce haritanın tanımını, üç şartını ve altı elemanını ezbere değil anlayarak öğren; bir atlas haritası açıp her elemanı parmağınla göster. Sonra enlem, boylam, yerel saat, ulusal saat ve saat dilimi kavramlarını sırayla çalış ve dünya haritası üzerinde beş on saat dilimi sorusu çöz.

İkinci adımda ölçek hesabına geç. Kesir ölçekten gerçek uzunluğa, gerçek uzunluktan harita uzunluğuna ve iki haritanın ölçeğini karşılaştırmaya yönelik kendi sorularını yaz. Ardından yedi haritalama tekniğini birer örnek haritayla eşleştir.

Üçüncü adımda topoğrafya haritalarına çalış: izohips kurallarını tek tek yaz, bir taslak harita çizip zirve, boyun, sırt ve vadiyi işaretle, sonra iki nokta arasında kaba bir profil çıkar. Son adımda Türkiye'nin mutlak ve göreceli konum özelliklerini iki sütunda ayır, CBS'nin beş bileşenini ve GPS'in üç bileşenini birer cümleyle açıkla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Harita uygulamaları yapabilme
  • Türkiye’nin konum özelliklerini algılayabilme
  • Mekânsal bilgi teknolojilerini oluşturan bileşenleri çözümleyebilme

Çalışma taktikleri

  • Ölçek sorusunda paydayı önce 100.000'e bölerek 1 cm'nin kaç km ettiğini bul, sonra harita uzunluğuyla çarp.
  • Saat dilimi sorularında iki dilim numarasının farkını al; doğudaki yerin saati ileride, batıdaki yerin saati geridedir.
  • Haritalama tekniğini sorarken kendine şunu sor: miktar var mı, sınır mı boyanmış, sembol mü büyümüş, ok mu var?
  • İzohips kurallarını (birbirini kesmez, 0 m kıyıdır, sık eğri dik yamaçtır, aralık sabittir) bir kartta tut ve her harita sorusundan önce oku.
  • Mutlak konumu enlem-boylam ve onun sonuçları (dört mevsim, 76 dakika), göreceli konumu ise komşular, denizler ve stratejik önem olarak iki ayrı listede çalış.
  • Projeksiyon seçimini enlemle eşle: Ekvator silindirik, orta kuşak konik, kutup düzlem.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. 1/500.000 ölçekli bir haritada iki şehir arasındaki uzaklık 4 cm ölçülmüştür. Bu iki şehir arasındaki gerçek kuş uçuşu uzaklık kaç km'dir?

  1. A)2 km
  2. B)5 km
  3. C)20 km
  4. D)200 km
  5. E)2.000 km
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Kesir ölçekte 1 cm gerçekte 500.000 cm'dir. 500.000 cm = 5 km. 4 cm × 5 km = 20 km.

2. Türkiye ulusal saat olarak 45° doğu meridyenini esas aldığı için +3. saat dilimindedir. Türkiye'de ulusal saat 12.00 iken, aynı anda −5. saat diliminde bulunan bir ülkede ulusal saat kaçtır?

  1. A)04.00
  2. B)07.00
  3. C)09.00
  4. D)17.00
  5. E)20.00
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A +3 ile −5 arasında 3 − (−5) = 8 saat fark vardır. −5. dilim batıda olduğu için saat geridedir: 12.00 − 8 saat = 04.00.

3. Eş yükselti eğrileriyle çizilmiş 1/50.000 ölçekli bir topoğrafya haritasında eğri aralığı 20 metredir. A noktası kıyı çizgisi olan 0 metre eğrisi üzerindedir. B noktası, A'dan iç kesime doğru 0 metre eğrisinden sonra gelen 6. eğrinin üzerindedir. Haritada A ile B arası 3 cm ölçülmüştür. B noktasının yükseltisi ve A ile B arasındaki gerçek yatay uzaklık aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

  1. A)140 m ve 1,5 km
  2. B)120 m ve 15 km
  3. C)100 m ve 1,5 km
  4. D)120 m ve 1,5 km
  5. E)120 m ve 150 m
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D 0 m'den sonraki eğriler 20, 40, 60, 80, 100, 120 m'dir; 6. eğri 120 m'dir. Ölçekte 1 cm = 50.000 cm = 0,5 km olduğundan 3 cm × 0,5 km = 1,5 km bulunur.

Kendi notundan soru üret

Ölçek ve saat dilimi çalışma föyünü ya da izohips notlarını DubbAI'ye yükle; sana 9. sınıf Mekânsal Bilgi Teknolojileri ünitesine özel yeni hesap ve harita yorum soruları üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler