İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Bölgeler, Ülkeler ve Küresel Bağlantılar: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Bölgeler, Ülkeler ve Küresel Bağlantılar ünitesinde bölge kriterleri, şekilsel ve işlevsel bölge, bölge sınırları ve AB örneğini öğren.

Son güncelleme:

Bölge belirleme kriterleri: şekilsel ve işlevsel bölge

9. sınıf Maarif coğrafya kitabında bu ünite Bölge ve Bölge Sınırı adlı tek alt üniteden ve üç başlıktan oluşuyor: bölge belirleme kriterleri ve bölge türleri, kriterlere göre bölge sınırları ve bölge sınırlarında değişim. Anahtar kavram listesi de kısa ve net: bölge, şekilsel bölge, işlevsel bölge. Ünitenin amacı Türkiye ve dünyadan örnekleri doğru türe yerleştirebilmen ve bir bölge sınırının neden net ya da belirsiz, neden sabit ya da değişken olduğunu açıklayabilmen.

Kitap şu gözlemle başlıyor: yeryüzünde doğal ve beşerî özellikler iç içedir ve bu karmaşayı gruplandırmadan anlamak zordur. Bu yüzden belli ölçütlere göre benzerlik gösteren alanlar bir araya getirilir. Bu ölçüt ve amaçlara bölge belirleme kriterleri denir; kriter fiziki (yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü) ya da beşerî (nüfus, yerleşme, sanayi, tarım, turizm) olabilir. Bölge, yeryüzünün seçilen unsurlar bakımından kendi içinde benzerlik gösteren parçasıdır ve kitap bölgeleri şekilsel ve işlevsel olmak üzere iki ana türe ayırır.

Şekilsel bölge, seçilen kritere göre kendi içinde türdeş olan ve bu özelliğiyle çevresinden ayrılan bölgedir. Belirli bir merkezi yoktur; kritere uygun olarak bölgenin her yeri aynı özelliği taşır. Kriter doğal bir unsursa doğal şekilsel bölge (Orta Toroslar dağlık bölgesi, Akdeniz iklim bölgesi, Kızılırmak havzası, çernozyom toprak bölgesi, bozkır bitki örtüsü bölgesi), beşerî ya da ekonomik bir unsursa beşerî şekilsel bölge (Türkiye'nin seyrek nüfuslu alanları, dağınık kırsal yerleşme alanları, Türk kültür bölgesi, pamuk üretim bölgeleri) oluşur. Kitap siyasi, askerî ve ekonomik iş birliğini de beşerî şekilsel bölge kriterleri arasında sayıyor.

İşlevsel bölge ise bir çekirdek ve onu çevreleyen, çekirdeğe bağlı bir alandan oluşur; ikisi arasında sürekli bir hareket, yani mal, insan ya da bilgi akışı vardır. Odak noktası bir şehir, bir havaalanı ya da bir alışveriş merkezi olabilir ve etkileşim merkezden uzaklaştıkça zayıflar. Kitabın örnekleri akılda kalıcı: bir metropoliten alan sınırı net bir işlevsel bölgedir; bir gazetenin satış alanı ise rakip gazetelerin alanıyla çakışan, gün içinde bile değişebilen sınırsız bir işlevsel bölgedir. Rotterdam Limanı'nın taşımacılık alanı da limandan uzaklaştıkça etkisi azalan bir işlevsel bölgedir.

Kriterlere göre bölge sınırları ve sınırlarda değişim

Bölgenin sınırı, seçilen kritere göre çizilir ve kriterin özelliği bölgenin ne kadar yer kaplayacağını belirler. Kitabın örneği: muson ikliminin etkili olduğu alan step ikliminin etkili olduğu alandan küçüktür, bu yüzden muson iklim bölgesinin sınırı daha dar bir alanı çevreler. Sınırın netliği de kritere bağlıdır. Doğal bitki örtüsü gibi kriterlerde bölgeler arasında geçiş kuşakları bulunduğu için sınırı çizmek zordur; deniz turizmi alanları gibi beşerî bir kriterde sınır daha kolay belirlenir. Kitabın etkinliğinde Türkiye'nin bitki toplulukları haritası, nüfus yoğunluğu haritası ve Karayolları hizmet bölgeleri haritası yan yana konuyor; aynı ilin üç haritada üç farklı bölgenin içinde kalabildiğini görmen isteniyor. Bir yer, farklı kriterlere göre çizilen birçok bölgenin aynı anda parçası olabilir.

Son başlık sınırların değişebilirliği. Kriterin kendisi değişirse bölge sınırı da değişir: seyrek nüfuslu bir alan zamanla nüfus çekerse yoğun nüfuslu bölgenin içine girer. Değişimin hızı bölge türüne göre farklıdır. Doğal unsurlara dayanan doğal şekilsel bölgelerin sınırları çok daha uzun sürede değişirken beşerî şekilsel bölgelerin ve işlevsel bölgelerin sınırları kısa sürede değişebilir. Kitap bunu Avrupa Birliği'nin tarihçesiyle somutlaştırıyor: İkinci Dünya Savaşı sonrasında altı ülkenin kurduğu kömür ve çelik topluluğu, Roma Anlaşması ile ekonomik topluluğa, Maastricht Anlaşması ile Avrupa Birliği yapısına dönüşüyor; ardından genişleme dalgaları geliyor ve Birleşik Krallık'ın ayrılmasıyla sınır bu kez daralıyor. Türkiye de aday ülkeler arasında yer alıyor.

Sık hatalar ve soru kalıpları

En sık hata, şekilsel ile işlevsel bölgeyi ayıran ölçütü unutmaktır. Kendine şunu sor: bu bölgede bir merkez ve merkeze doğru akan bir hareket var mı? Varsa işlevsel, yoksa ve bölge bir özelliğin her yerde aynı olmasıyla tanımlanıyorsa şekilseldir. İkinci adımda kriterin doğal mı beşerî mi olduğuna bak. Akdeniz iklim bölgesi ve Nil havzası doğal şekilsel, Türk kültür bölgesi ve çeltik tarımı alanları beşerî şekilsel, bir liman ya da büyükşehirin etki alanı işlevseldir. Kitabın anlam çözümleme tablosunda olduğu gibi kalkınma projesi alanları, hizmet bölgeleri ve uluslararası iş birliği örgütleri gibi örneklerde tanımı adım adım uygula; ezber listeye güvenme.

İkinci tuzak, sınır netliği ile değişim hızını karıştırmaktır. Doğal bölgelerin sınırları geçiş kuşakları yüzünden çoğu zaman net değildir ama yavaş değişir; beşerî ve işlevsel bölgelerin sınırları daha net çizilebilir ama hızla değişebilir. Bu iki özelliği ayrı ayrı sorgulayan öncüllü sorularda dikkatli ol. Üçüncü tuzak, bir yerin yalnızca tek bir bölgeye ait olduğunu sanmaktır; aynı il bir iklim bölgesinin, bir nüfus yoğunluğu sınıfının ve bir idari hizmet bölgesinin aynı anda parçasıdır.

Sınavdaki yeri, 10. sınıfla farkı ve çalışma sırası

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor; bölge türleri ve bölge sınırları, kavram ayrımına dayalı kısa sorulara elverişli bir konu. Bu ünite 9. sınıfın önceki ünitelerini toplayan bir şemsiye gibi çalışır: iklim tiplerini Doğal Sistemler ünitesinden, nüfus yoğunluğunu Beşerî Sistemler ünitesinden, sanayi ve tarım alanlarını Ekonomik Faaliyetler ünitesinden, afet alanlarını Afetler ünitesinden alıp birer bölge kriterine dönüştürürsün.

10. sınıf kitabındaki aynı adlı ünite bambaşka bir içeriğe sahip: orada Türk kültürünün yayılış alanları ve Türk dünyası, Türk-İslam kültürünün özellikleri, dil ve iletişim ile ortak gelenek ve kültürel miras işleniyor. Yani 9. sınıf bölgeyi bir yöntem olarak öğretir, 10. sınıf ise bu yöntemi Türk kültür bölgesi gibi somut bir beşerî bölgeye uygular. 9. sınıfta Türk kültür bölgesini beşerî şekilsel bölge olarak sınıflandırmayı öğrenmen, 10. sınıfın konusuna hazır girmeni sağlar.

Çalışma sırası için önce bölge, kriter, şekilsel ve işlevsel bölge tanımlarını birer cümleyle yaz. Sonra üç sütunlu bir tablo hazırla: doğal şekilsel, beşerî şekilsel, işlevsel. Kitaptaki örneklerin yanına kendi ilinden en az birer örnek ekle. Üçüncü adımda bir atlas aç ve aynı bölgeyi iklim, bitki örtüsü ve nüfus yoğunluğu haritalarında karşılaştırarak sınırların nerede çakışıp nerede ayrıldığını not et. Son adımda Avrupa Birliği'nin genişleme ve daralma aşamalarını kısa bir zaman şeridine dök ve beşerî bölge sınırlarının neden hızlı değiştiğini kendi cümlelerinle açıkla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Bölgelerin belirlenmesinde kullanılan kriterlere göre bölge hakkında çıkarım yapabilme

Çalışma taktikleri

  • Her bölge örneğinde önce merkez ve akış var mı diye sor; varsa işlevsel, yoksa şekilsel de.
  • Şekilsel bölgelerde kriterin doğal mı beşerî mi olduğunu ayrıca işaretle; iki adımlı bir karar ağacı çiz.
  • Doğal, beşerî şekilsel ve işlevsel bölge için kendi ilinden birer örnek bul ve tablona ekle.
  • Sınır netliği ile sınırın değişme hızını ayrı iki soru olarak düşün; doğal bölgeler geçişli ama yavaş, beşerî bölgeler net ama hızlı değişir.
  • Avrupa Birliği'nin kuruluşundan Birleşik Krallık'ın ayrılmasına kadarki aşamaları tarih sırasıyla bir zaman şeridinde göster.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdakilerden hangisi işlevsel bölgeye örnektir?

  1. A)Akdeniz iklim bölgesi
  2. B)Kızılırmak havzası
  3. C)Bir günlük gazetenin dağıtıldığı satış alanı
  4. D)Çernozyom toprak bölgesi
  5. E)Türk kültür bölgesi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C İklim, havza ve toprak bölgeleri doğal şekilsel, Türk kültür bölgesi beşerî şekilsel bölgedir. Gazetenin satış alanı bir merkezden (basım ve dağıtım yeri) çevreye uzanan bir akışla oluşur, bu yüzden işlevseldir.

2. Şekilsel bölgelerle ilgili I. Belirli bir merkezi yoktur. II. Seçilen kritere göre bölgenin her yeri aynı özelliği taşır. III. Etkileşim, merkezden uzaklaştıkça azalır. IV. Kriter yalnızca doğal unsurlardan seçilebilir. ifadelerinden hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)I ve II
  3. C)II ve III
  4. D)I, II ve IV
  5. E)II, III ve IV
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Şekilsel bölgenin merkezi yoktur (I) ve kritere göre türdeştir (II). Merkezden uzaklaştıkça zayıflayan etkileşim işlevsel bölgenin özelliğidir (III yanlış). Kriter beşerî de olabilir, Türk kültür bölgesi gibi (IV yanlış). Cevap I ve II.

3. Bölge sınırlarıyla ilgili I. Bir il aynı anda hem bir iklim bölgesinin hem de bir idari hizmet bölgesinin içinde yer alabilir. II. İşlevsel bölgelerin belirli bir merkezi yoktur; bölge her yönde aynı yoğunlukta etkilenir. III. Bir ülkenin Avrupa Birliği'nden ayrılması, beşerî unsurlara dayalı bir bölge sınırının kısa sürede değişebileceğini gösterir. IV. Doğal şekilsel bölgelerin sınırları, beşerî şekilsel bölgelerin sınırlarına göre genellikle daha uzun sürede değişir. yargılarından hangileri doğrudur?

  1. A)I ve II
  2. B)II ve IV
  3. C)I, II ve III
  4. D)I, III ve IV
  5. E)II, III ve IV
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Bir yer farklı kriterlere göre çizilen birden çok bölgede yer alabilir (I doğru). İşlevsel bölge bir merkez etrafında oluşur ve etki merkezden uzaklaştıkça azalır (II yanlış). AB üyeliği siyasi ve ekonomik bir kritere dayanır ve kısa sürede değişebilir (III doğru). Doğal bölgeler daha yavaş değişir (IV doğru). Cevap I, III ve IV.

Kendi notundan soru üret

Şekilsel ve işlevsel bölge örnek tablonu ya da AB zaman şeridini DubbAI'ye yükle; sana bölge türü ve sınır değişimi üzerine bu üniteye özel sorular üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler