İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Doğal Sistemler ve Süreçler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Doğal Sistemler ve Süreçler ünitesinde hava olayları, sıcaklık, basınç, rüzgâr, yağış, iklim türleri ve iklim değişikliğini öğren.

Son güncelleme:

Hava olaylarının ölçülmesi, aşırı hava olayları ve iklim sisteminin beş bileşeni

9. sınıf Maarif coğrafya kitabında bu ünite baştan sona iklim sistemini anlatıyor; kitapta en geniş yeri tutan ünite de bu. Dört konu var: hava olayları, iklim sistemi, iklim türleri ve küresel iklim değişikliği. Yer şekilleri ve iç kuvvetler bu ünitenin konusu değil, onlar 10. sınıfta.

İlk ayrım hava durumu ile iklim arasında. Hava olayları belli bir yer ve zamandaki sıcaklık, rüzgâr, nem, sis ve yağış koşullarıdır ve meteorolojinin konusudur. İklim ise bir bölgedeki hava olaylarının uzun süreli ortalamaları ve uç değerleridir; onu fiziki coğrafyanın dalı olan klimatoloji inceler. Kitap ölçüm araçlarını da veriyor: sıcaklık termometreyle derece celsius cinsinden, basınç barometreyle milibar ya da hektopaskal cinsinden, rüzgâr hızı anemometreyle ölçülür. Havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Aşırı hava olayları arasında sıcak ve soğuk hava dalgası, fırtına ve buz fırtınası, şiddetli yağış, dolu, yıldırım ve kuraklık sayılıyor; kuraklık tarımsal, hidrolojik gibi türlere ayrılıyor. Ayrıca halk meteorolojisi ve halk takvimi, yerel bilginin hava tahminindeki yeri olarak işleniyor.

İklim sistemi beş bileşenden oluşur: atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, litosfer ve biyosfer. Hidrosfer Güneş enerjisini en çok depolayan bileşendir ve okyanus akıntılarıyla Ekvator'dan kutuplara enerji taşır. Litosferin etkisi en uzun zamanda ortaya çıkar; dağların uzanışı ise rüzgârı ve yağışın nereye düşeceğini belirler. Kriyosferin kar ve buz yüzeyleri yüksek albedoya sahiptir, yani Güneş ışınlarını büyük ölçüde geri yansıtır; permafrost çözüldükçe sera gazı salınır. Biyosfer karbon döngüsünde rol oynar, atmosfer ise en dinamik bileşendir ve enerji dengesini düzenler. Atmosferin katmanları troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosferdir; bütün hava olayları troposferde yaşanır.

İklim değişkenleri: sıcaklık, Dünya'nın hareketleri, basınç, rüzgâr ve yağış

Sıcaklık en önemli iklim değişkenidir, çünkü basınç, rüzgâr, nem ve yağışı büyük ölçüde o belirler. Sıcaklığı etkileyen başlıca etken Güneş ışınlarının geliş açısıdır. Dünya'nın geoit şekli yüzünden geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru küçülür ve sıcaklık azalır. Dönme hareketi gün içindeki sıcaklık farkını, 23° 27' eksen eğikliğiyle birlikte dolanma hareketi ise mevsimleri oluşturur. 21 Haziran'da Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi'ne, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne, 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator'a dik gelir. Bunlara eğim ve bakı (kuzey yarım kürede güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır), yükselti, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, nem, rüzgâr, kara ve denizlerin farklı ısınması (özgül ısı), bitki örtüsü ve kentsel ısı adası eklenir. Sıcaklık haritalarında eş sıcaklık eğrisi olan izoterm kullanılır.

Basınç, havanın birim yüzeye uyguladığı kuvvettir ve yükseldikçe azalır. Isınan hava hafifleyip yükselir ve termik alçak basınç; soğuyan hava ağırlaşıp alçalır ve termik yüksek basınç oluşturur. Dünya'nın dönüşü ise 30° enlemlerinde dinamik yüksek, 60° enlemlerinde dinamik alçak basınç kuşaklarını oluşturur. Türkiye'yi etkileyen dört merkez kitapta ayrıca sayılıyor: kışın batı ve kuzeybatıdan yağış getiren İzlanda dinamik alçak basıncı, kışın soğuk ve yağışsız günler getiren Sibirya termik yüksek basıncı, yazları sıcak ve kurak yapan Asor dinamik yüksek basıncı ve yazın bunaltıcı sıcaklar getiren Basra termik alçak basıncı.

Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca yatay hava hareketidir; hızı, yönü ve esme sıklığıyla tanımlanır. Coriolis etkisi rüzgârları kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola saptırır. Sürekli rüzgârlar alizeler (30° DYB'den Ekvator'daki TAB'a), batı rüzgârları (30°'den 60°'ye) ve kutup rüzgârlarıdır. Mevsimlik rüzgârlara muson, yerel rüzgârlara meltem ve fön örnektir; fön, dağdan alçalırken ısınan sıcak ve kurutucu rüzgârdır. Yağış türleri ise üçtür: ısınan havanın yükselmesiyle sağanak getiren yükselim (konveksiyonel), dağların nemli havaya açık yamaçlarında görülen yamaç (orografik) ve sıcak ile soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı orta kuşakta etkili cephe yağışları.

İklim türleri üç grupta toplanır. Sıcak iklimler ekvatoral, çöl, savan ve muson; orta kuşaktaki ılıman iklimler Akdeniz, okyanusal, ılıman karasal (step) ve sert karasal; soğuk iklimler tundra, kutup ve yüksek dağ iklimidir. Küçük bir alanda genel iklimden sapma gösteren koşullara mikroklima denir. Türkiye mutlak konumuyla Akdeniz iklim kuşağındadır ama yükselti, denizellik-karasallık ve dağların uzanışı yüzünden Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim olmak üzere üç büyük iklim türü ve geçiş alanları görülür. Sıcaklık ve yağış grafikleri (klimogramlar) bir yerin iklimini okumana yarar. Son konu küresel iklim değişikliği: doğal nedenler (Güneş'ten gelen enerji, yörünge ve eksen eğikliğindeki değişimler, sera gazları, tektonik hareketler) ve Antroposen olarak anılan dönemde artan insan kaynaklı sera gazları; sonuçları ise buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, aşırı hava olaylarının sıklaşması ve iklim kaynaklı göçlerdir.

Sık hatalar, soru kalıpları ve 10. sınıftaki aynı adlı üniteden farkı

En sık karıştırılan ikili hava durumu ile iklim. Bir günün ya da haftanın verisi hava durumudur; uzun yılların ortalaması ve uç değerleri iklimdir. İkinci tuzak basınç merkezlerinin oluşum nedenini karıştırmak: Ekvator'daki alçak basınç ve kutuplardaki yüksek basınç termik, 30° ve 60° enlemlerindekiler dinamiktir. Sibirya termik yüksek basıncı da soğuma kaynaklıdır, Asor ise dinamiktir. Üçüncü tuzak bakı: Türkiye kuzey yarım kürede ve dönencenin dışında olduğu için güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır; güney yarım kürede bu durum tersine döner.

Sorular genellikle bir sebep-sonuç zinciri ister. Örneğin aynı enlemde iki yerden biri daha soğuksa yükseltiye, denize uzaklığa ya da bakıya bak. Bir yer kıyıda olduğu hâlde sıcaklık farkları büyükse karasallığı değil, akıntıyı ya da rüzgârı sorgula. İklim grafiği verilen sorularda önce yağışın en çok düştüğü mevsimi, sonra en sıcak ayın sıcaklığını oku: yazı kurak ve sıcak, kışı ılık ve yağışlı bir grafik Akdeniz iklimini, her mevsim yağışlı ve yaz-kış farkı az bir grafik Karadeniz iklimini gösterir.

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla temsil ediliyor ve iklim, harita bilgisiyle birlikte en geniş konu alanlarından biri. 10. sınıf Maarif kitabındaki üçüncü ünite de Doğal Sistemler ve Süreçler adını taşıyor ama orada iklim yok; yerin iç yapısı, levha hareketleri, volkanizma ve depremler, ayrışma, aşınma ve biriktirme ile akarsu, karst, kıyı, buzul ve rüzgâr şekilleri işleniyor. Yani 9. sınıfta atmosferi ve iklimi, 10. sınıfta litosferi ve yer şekillerini öğreniyorsun. Bu yüzden basınç kuşakları, rüzgârlar ve iklim türleri için başvuracağın yer 9. sınıf notların olacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce hava durumu ile iklim farkını ve ölçüm araçlarını otur. Ardından beş bileşeni birer cümlelik işleviyle (hidrosfer enerji depolar, kriyosfer yansıtır, litosfer yön verir, biyosfer karbon tutar, atmosfer dengeler) yaz.

İkinci adım sıcaklık. Geliş açısını merkeze koy ve diğer bütün etkenleri bu açıyı ya da ısının dağılmasını nasıl değiştirdiğine göre sırala. Dört tarihi bir dünya çizimi üzerinde işaretle ve her tarihte ışınların dik geldiği enlemi yaz.

Üçüncü adımda sıcaklıktan basınca, basınçtan rüzgâra, rüzgârdan yağışa geç; her geçişte bir önceki konunun sonraki konuyu nasıl ürettiğini cümleyle kur. Dünya'nın basınç kuşaklarını ve sürekli rüzgârları tek bir şemada çiz. Son olarak iklim türlerini sıcak, ılıman, soğuk diye üç sütuna yaz, Türkiye'nin üç büyük iklimi için birer kaba grafik çiz ve iklim değişikliğinin doğal ve insan kaynaklı nedenlerini ayrı listelerde topla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Hava olaylarının günlük hayata etkisini gözleme dayalı tahmin edebilme
  • İklim sisteminin bileşen ve değişkenlerini çözümleyebilme
  • Türkiye ve dünyadaki farklı iklim türlerine sahip yerlerin iklim verilerini kullanarak tablo, grafik, şekil ve/veya diyagram hazırlayabilme
  • İklim sistemi ve sürecinde meydana gelen değişiklikleri algılayabilme

Çalışma taktikleri

  • Termik basıncı sıcaklık farkından, dinamik basıncı Dünya'nın dönüşünden doğan basınç diye ayır; 30° ve 60° enlemleri dinamik kuşaklardır.
  • Türkiye'yi etkileyen dört basınç merkezini mevsim ve etkisiyle birlikte bir kartta tut: İzlanda kış yağışı, Sibirya kış soğuğu, Asor yaz kuraklığı, Basra yaz bunaltısı.
  • 21 Haziran, 23 Eylül, 21 Aralık ve 21 Mart için ışınların dik geldiği enlemi bir dünya çiziminde işaretle ve her gün bir kez kontrol et.
  • Yağış sorusunda yükselim için ısınmayı, yamaç için dağı, cephe için iki farklı hava kütlesinin karşılaşmasını ara.
  • Bir iklim grafiğinde önce yağışın en fazla olduğu mevsimi, sonra sıcaklık farkını oku; ikisi birlikte iklim türünü söyler.
  • Sıcaklığı etkileyen her etkeni tek soruyla test et: Güneş ışınlarının geliş açısını mı, ısının dağılmasını mı değiştiriyor?

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir meteoroloji istasyonunda rüzgârın hızını ölçmek için aşağıdaki araçlardan hangisi kullanılır?

  1. A)Barometre
  2. B)Termometre
  3. C)Anemometre
  4. D)Yağmur ölçer
  5. E)Pusula
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Rüzgâr hızı anemometre (yelölçer) ile ölçülür. Barometre basıncı, termometre sıcaklığı ölçer; yağmur ölçer yağış miktarı içindir, pusula ise yön bulmaya yarar.

2. Türkiye'de aynı yükseltide ve birbirine çok yakın iki köyden güneye bakan yamaçta kurulu olanda karlar daha erken erir ve tarımsal faaliyetler daha erken başlar. Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)İki köy arasındaki enlem farkı
  2. B)Güneye bakan yamacın Güneş ışınlarını daha büyük açıyla alması
  3. C)Köylerden birinin sıcak okyanus akıntısının etkisinde olması
  4. D)Köyler arasındaki yükselti farkı
  5. E)Kentsel ısı adası etkisi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Köyler aynı yükseltide ve çok yakın olduğu için yükselti ve enlem farkı belirleyici olamaz; akıntı ve kentsel ısı adası da köy ölçeğinde açıklama değildir. Kuzey yarım kürede, dönencelerin dışında Güneş'e dönük güney yamaçlar ışınları daha büyük açıyla alıp daha fazla ısınır; bu bakı etkisidir.

3. Türkiye'nin iklimini etkileyen basınç merkezleri ve rüzgârlarla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

  1. A)İzlanda dinamik alçak basıncı: Kışın batı ve kuzeybatıdan gelen hava kütleleriyle yağış getirir.
  2. B)Asor dinamik yüksek basıncı: Yaz aylarının sıcak ve kurak geçmesinde etkilidir.
  3. C)Sibirya termik yüksek basıncı: Yaz aylarında sıcak, yağışsız ve bunaltıcı günlere neden olur.
  4. D)Basra termik alçak basıncı: Yazın Türkiye'ye doğru genişlediğinde sıcak ve bunaltıcı günler yaşanır.
  5. E)Alize rüzgârları: 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınçtan Ekvator'daki termik alçak basınca doğru eser.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Sibirya termik yüksek basıncı kış aylarında oluşur ve Türkiye'de soğuk ve yağışsız günlere yol açar. Yazın sıcak, yağışsız ve bunaltıcı günler Basra termik alçak basıncıyla ilişkilidir. Diğer dört eşleştirme kitaptaki tanımlarla uyumludur.

Kendi notundan soru üret

Basınç kuşakları şemanı ya da iklim türleri tablonu DubbAI'ye yükle; sana 9. sınıf Doğal Sistemler ve Süreçler ünitesine özel, sıcaklık-basınç-rüzgâr bağını sorgulayan yeni sorular üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler