İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Coğrafyanın Doğası: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Coğrafyanın Doğası ünitesinde doğal ve beşerî ortam, beş küre, coğrafyanın dalları ve Eratosthenes'ten bugüne gelişimini öğren.

Son güncelleme:

Doğal ortam, beş küre ve fiziki ile beşerî coğrafyanın dalları

9. sınıf Maarif coğrafya kitabı tek bir ana başlıkla açılıyor: Coğrafya Bilimi. Bu başlığın altında üç konu var: coğrafya biliminin konusu ve bölümleri, coğrafyayı neden öğrenmen gerektiği ve coğrafya biliminin tarih içindeki gelişimi. Ünite kısa ama sonraki altı ünitenin bütün kavram iskeletini burada kuruyorsun; bu yüzden tanımları gevşek bırakma.

İlk ayrım doğal ortam ile beşerî ortam arasında. Doğal ortam, insan eli değmeden var olan yerdir ve beş temel ortamdan oluşur: kayaçlar, yer şekilleri ve topraklardan oluşan taş küre (litosfer), Dünya'yı saran gazlardan oluşan hava küre (atmosfer), deniz, göl, akarsu ve yer altı sularından oluşan su küre (hidrosfer), buzullar, donmuş topraklar ve sürekli kar alanlarından oluşan buz küre (kriyosfer) ve canlıların yaşadığı alanları kapsayan yaşam küre (biyosfer). Bu ortamlardaki değişimlere doğa olayı denir. İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleriyle doğal ortamın üzerine kurduğu yaşam alanı beşerî ortamdır. İkisinin birlikte oluşturduğu en geniş yaşam alanına da coğrafi ortam adı verilir.

Coğrafya bu iki ortamı incelediği için iki büyük bölüme ayrılır. Fiziki coğrafyanın dalları jeomorfoloji (yer şekilleri), klimatoloji (iklim), hidrografya (sular), biyocoğrafya (bitki ve hayvan toplulukları) ve toprak coğrafyasıdır. Beşerî coğrafyanın dalları ise nüfus, yerleşme, siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik coğrafyadır. Kitap her dalın hangi komşu bilimlerle çalıştığını da veriyor: klimatoloji meteorolojiyle, nüfus coğrafyası demografi ve istatistikle, yerleşme coğrafyası arkeoloji ve tarihle, kültürel coğrafya sosyoloji, filoloji, ilahiyat ve antropolojiyle iş birliği yapar. Son olarak coğrafyanın kullandığı dört teknik sayılıyor: haritalama, uzaktan algılama, niceleme (istatistik) yöntemleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri.

İkinci konu, coğrafyanın neden öğrenildiği. Burada anahtar kavram mekânsal düşünme ve coğrafi bakış açısı. Coğrafi bakışa sahip biri bir olaya ne, nerede, ne zaman, neden orada, neden önemli, bulunduğu ortamın özellikleri neler ve doğal ve beşerî ortamla ilişkisi ne sorularıyla yaklaşır. Kitap bunu bir sel örneği üzerinden işliyor: aşırı yağış doğal etkendir; dere yatağının daraltılması, yerleşmenin vadi tabanına kurulması ve alçak köprüler ise beşerî etkenlerdir. Felaket, ikisinin üst üste binmesiyle büyür. Bu mantık, sonraki ünitelerde afet ve planlama sorularında tekrar karşına çıkacak.

Üçüncü konu coğrafyanın gelişimi. Kelime Yunanca geo (yer) ve graphein (tasvir etmek) sözcüklerinden gelir ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Eski Çağ'da tasvir ve haritalama öndedir; Eratosthenes, Amasyalı Strabon ve İskenderiyeli Batlamyus öne çıkar. Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ticareti, büyük göçler ve namaz vakti, oruç süresi, hac yolu gibi ihtiyaçlar Müslüman bilginlerin coğrafyaya ilgisini artırır; Harizmi, Biruni, Muhammed İdrisi, İbni Haldun ve seyyah İbni Battuta bu dönemin adlarıdır. Yeni Çağ'da coğrafi keşifler, Piri Reis, Ortelius, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi gelir. Yakın Çağ'da ise Humboldt, Ritter ve Ratzel ile coğrafyanın yöntemleri ve bugünkü bölümleri şekillenir; Cumhuriyet döneminde Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç gibi isimler katkı verir.

Kavram bağları, sık karıştırılanlar ve soru kalıpları

En sık hata, beş küreyi iki ayrı yerde gördüğün için birbirine karıştırmak. Buz küre ayrı bir ortam olarak sayılıyor; buzulları su küreye koyarsan kitabın sınıflamasına uymazsın. Yaşam küre ise diğer dördünün içine yayılmış durumdadır: denizdeki mercan da, toprağın içindeki solucan da yaşam kürenin parçasıdır. Soru sana bir fotoğraf ya da metin verip unsurları doğal ve beşerî diye ayırmanı istediğinde, insan yapımı olan her şeyi (yol, köprü, tarla, liman, baraj) beşerî tarafa yaz. Tarla toprağın üzerinde olsa da insan faaliyetinin ürünüdür.

İkinci tuzak, dalları tanımlarındaki tek bir kelimeden yakalamak. Hidrografya ile hidroloji, klimatoloji ile meteoroloji birbirine yakın ama aynı değil. Kitapta hidroloji ve meteoroloji, coğrafyanın dalı olarak değil, ilgili dalın etkileşim içinde olduğu komşu bilim olarak geçiyor. Benzer biçimde sosyal coğrafya sosyal ilişkiler ve eşitsizliklerin mekânsal boyutuna, kültürel coğrafya ise dil, din, giyim, yemek, müzik ve mimari gibi kültür unsurlarına bakar. Soru metninde eşitsizlik ve gündelik hayat geçiyorsa sosyal, gelenek ve kimliğin somut ürünleri geçiyorsa kültürel coğrafyayı düşün.

Tarih çizelgesi sorularında asıl istenen, kişiyi doğru çağa yerleştirmek. Strabon ve Batlamyus Eski Çağ, Biruni ve İdrisi Orta Çağ, Piri Reis ve Kâtip Çelebi Yeni Çağ, Humboldt ve Ritter Yakın Çağ. Bir de her çağın gelişme nedenini hatırla: Eski Çağ'da şehirler, ticaret ve yazı; Orta Çağ'da ticaret yolları, göçler ve dini ihtiyaçlar; Yeni Çağ'da Rönesans, reform ve keşifler; Yakın Çağ'da Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi ve bilimsel keşif gezileri.

Mekânsal düşünme soruları genellikle bir örnek olay verir ve senden doğal etkenle beşerî etkeni ayırmanı ya da bir planlama önerisi seçmeni ister. Doğru seçenek çoğu zaman iki tarafı birlikte gözeten seçenektir; yalnızca doğayı ya da yalnızca insanı suçlayan seçenek eksik kalır.

TYT'deki yeri ve 10. sınıftaki aynı adlı üniteden farkı

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor. Bu ünite tek başına uzun hesap soruları üretmez ama coğrafyanın dalları, doğal ve beşerî unsur ayrımı ve coğrafi bakış açısı, metin ve görsel yorumlama sorularının arka planında sürekli kullanılır. Gelecek yıllarda sınavın kapsamı ve soru dağılımıyla ilgili kesin bilgi için ÖSYM duyurularını takip et.

10. sınıf Maarif coğrafya kitabında da ilk ünitenin adı Coğrafyanın Doğası, ama içerik farklı. 9. sınıfta coğrafyanın tanımını, beş küreyi, fiziki ve beşerî coğrafyanın alt dallarını ve bilimin Eratosthenes'ten Cumhuriyet dönemine uzanan tarihini öğreniyorsun. 10. sınıfta ise konum, mekân, hareket ve bölge gibi coğrafi bakışın temel kavramları ve dağılış, değişim, sürdürülebilirlik üzerine örnek olaylar öne çıkıyor. Yani 9. sınıf sana coğrafyanın haritasını çiziyor, 10. sınıf bu haritayla nasıl düşüneceğini derinleştiriyor.

Bu ünitedeki dal listesi, kitabın geri kalanının da yol haritası. Klimatoloji 3. ünitede iklim olarak, nüfus coğrafyası 4. ünitede nüfus dinamikleri olarak, ekonomik coğrafya 5. ünitede ekonomik faaliyetler olarak karşına çıkacak. Haritalama, uzaktan algılama ve CBS ise hemen bir sonraki ünitenin, Mekânsal Bilgi Teknolojileri'nin konusu.

Önerilen çalışma sırası

Önce beş küreyi ve doğal, beşerî, coğrafi ortam üçlüsünü kendi sözlerinle tek sayfada tanımla. Ardından yaşadığın yerden bir fotoğraf ya da manzara düşün ve içindeki unsurları iki sütuna ayır. Bunu üç farklı manzara için yaparsan sınıflandırma alışkanlığı oturur.

İkinci adımda dalları bir tablo hâline getir: sol sütunda dal adı, ortada incelediği konu, sağda etkileşimde olduğu komşu bilimler. Tabloyu kapatıp yalnızca orta sütundan dal adını bulmayı dene; sınav soruları tam olarak bu yönden gelir.

Üçüncü adımda dört çağı bir zaman şeridine yerleştir ve her çağın altına hem gelişme nedenlerini hem de bilim insanlarını yaz. Son olarak sel örneğini kendi cümlelerinle yeniden anlat ve her etkenin yanına doğal ya da beşerî etiketi koy. Bu dört adım bitince ünitenin tamamını gözden geçirmiş olursun.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Coğrafya biliminin konusu ve bölümlerini çözümleyebilme
  • Örnek olay, olgu veya konu üzerinden mekânsal düşünme ile coğrafya öğrenmenin önemini çözümleyebilme
  • Coğrafya biliminin gelişimi hakkında bilgi toplayabilme

Çalışma taktikleri

  • Beş küreyi taş, hava, su, buz ve yaşam sırasıyla ezberle; buz küreyi su küreye katma, kitap onu ayrı sayıyor.
  • Coğrafyanın dallarını üç sütunlu bir tabloya döküp (dal, incelediği konu, komşu bilim) her gün bir kez orta sütundan tersine çalış.
  • Fotoğraflı sorularda insan yapımı her unsuru beşerî, insan eli değmeyen her unsuru doğal olarak işaretle; tarla ve baraj beşerîdir.
  • Bilim insanlarını isimden değil çağdan hatırla: Eski Çağ için Eratosthenes-Strabon-Batlamyus, Orta Çağ için Biruni-İdrisi-İbni Battuta, Yeni Çağ için Piri Reis-Ortelius-Kâtip Çelebi, Yakın Çağ için Humboldt-Ritter.
  • Bir haber ya da örnek olay okurken ne, nerede, neden orada, neden önemli sorularını kenara yazıp cevaplamayı alışkanlık hâline getir.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Biyosferdeki bitki ve hayvan topluluklarının genel özelliklerini, birbirleriyle etkileşimlerini ve yeryüzündeki dağılışlarını inceleyen fiziki coğrafya dalı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Jeomorfoloji
  2. B)Klimatoloji
  3. C)Biyocoğrafya
  4. D)Hidrografya
  5. E)Nüfus coğrafyası
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Tanımdaki biyosfer, bitki ve hayvan toplulukları ifadeleri biyocoğrafyayı işaret eder. Jeomorfoloji yer şekillerini, klimatoloji iklimi, hidrografya suları inceler; nüfus coğrafyası ise beşerî coğrafyanın dalıdır.

2. Bir araştırmacı, aynı şehrin farklı mahallelerinde yaşayan grupların sosyal ilişkilerini, aralarındaki sosyal eşitsizlikleri ve gündelik hayatlarını şekillendiren mekânsal süreçleri inceliyor. Bu çalışma coğrafyanın hangi dalının konusuna girer?

  1. A)Siyasi coğrafya
  2. B)Sosyal coğrafya
  3. C)Toprak coğrafyası
  4. D)Klimatoloji
  5. E)Hidrografya
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Sosyal ilişkiler, sosyal eşitsizlikler ve gündelik hayatın mekânsal süreçleri sosyal coğrafyanın inceleme alanıdır. Siyasi coğrafya siyasi olayların mekâna bağlı farklılıklarına bakar; toprak coğrafyası, klimatoloji ve hidrografya fiziki coğrafya dallarıdır.

3. Coğrafya biliminin gelişimiyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

  1. A)Eski Çağ: Coğrafya kavramının ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılması
  2. B)Orta Çağ: Namaz vakitleri ve hac yollarının belirlenmesi ihtiyacının coğrafyaya ilgiyi artırması
  3. C)Yeni Çağ: Piri Reis ve Kâtip Çelebi'nin coğrafyaya katkı vermesi
  4. D)Yakın Çağ: Humboldt ve Ritter'in coğrafyanın gelişmesinde öncü olması
  5. E)Orta Çağ: Amasyalı Strabon'un dönemin en önemli coğrafyacısı olması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E Strabon, Eratosthenes ve Batlamyus ile birlikte Eski Çağ coğrafyacılarındandır, Orta Çağ'a ait değildir. Diğer dört eşleştirme kitaptaki çağ özellikleriyle uyumludur: Eratosthenes kavramı Eski Çağ'da kullanmış, Orta Çağ'da dini ihtiyaçlar ilgiyi artırmış, Piri Reis ve Kâtip Çelebi Yeni Çağ'da, Humboldt ve Ritter Yakın Çağ'da öne çıkmıştır.

Kendi notundan soru üret

Defterine yazdığın beş küre tablosunu ya da coğrafya dalları özetini DubbAI'ye yükle; sana yalnızca 9. sınıf Coğrafyanın Doğası kapsamında, dal tanıma ve doğal-beşerî ayrımı sorgulayan yeni sorular üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler