İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri ünitesinde konum, iklim, toprak, iş gücü, sermaye ve TEKNOSAB örneğiyle yer seçimini öğren.

Son güncelleme:

Doğal faktörler: konum, iklim, yer şekilleri, su, toprak ve bitki örtüsü

9. sınıf Maarif coğrafya kitabında bu ünite tek bir soruya odaklanıyor: bir ekonomik faaliyet neden tam orada yapılıyor? Kitap önce temel kavramları kuruyor. İnsanların geçimini sağlamak, gelir elde etmek ve refahını artırmak için yaptığı işlerin hepsi ekonomik faaliyettir ve bu faaliyetler üretim, dağıtım ve tüketim olmak üzere üç halkadan oluşur. Bir ürünün kullanıma hazır hâle gelmesi üretim, bir yerden başka yere aktarılması dağıtım, son kullanıcının onu kullanması tüketimdir. Ünitenin açılışında kullanılan gece ışıkları uydu görüntüsü de bu fikre hizmet ediyor: aydınlık alanlar ekonomik faaliyetin yoğunlaştığı yerleri, karanlık kalan geniş alanlar ise faaliyetin seyreldiği yerleri ele veriyor.

İlk alt başlık doğal faktörler. Kitap bunların ekonomiye bazen avantaj sağladığını, bazen de faaliyetin sınırını çizdiğini vurguluyor. Sıralamada en başta coğrafi konum var, çünkü bir yerin iklimi, yer şekilleri ve beşerî özellikleri büyük ölçüde konumundan doğar. Ticaret yollarının kavşağında, enerji kaynaklarına yakın duran Türkiye bu yüzden enerji taşımacılığı ve uluslararası ticarette avantajlı bir örnek olarak geçiyor. Ardından iklim geliyor: iklim tarım ürünlerinin çeşidini ve turizmi doğrudan, bazı sanayi kollarının yer seçimini dolaylı biçimde etkiler; güneş, rüzgâr ve su enerjisi santrallerinin verimi de iklime bağlıdır. Sıcak ve yağışlı yerde ananas, daha serin ve kurak yerde buğday yetişmesi bu ilişkinin en sade hâlidir.

Topoğrafya yani yükselti, eğim ve bakı, tarım alanlarının, kara ve demir yolu güzergâhlarının, liman ve havalimanlarının yerini belirler. Kıyıda ulaşımın geliştiği yerlerde sanayinin de geliştiğini, peribacası, traverten, şelale ve mağara gibi ilginç yer şekillerinin ise turizmi beslediğini kitap örneklerle gösteriyor. Su kaynakları balıkçılık ve hidroelektrik için vazgeçilmezdir; sulama, deniz ulaşımı, turizm ve çok su isteyen tesisler de suya yaslanır. Toprak tarımın temelidir ama aynı zamanda porselen, kiremit ve tuğla için ham maddedir. Bitki örtüsü hayvancılığın türünü belirler, kereste, kâğıt ve mobilyaya ham madde verir. Son halka ham madde ve enerjidir: makineleşen sanayinin enerji ihtiyacı arttıkça tesisler enerji kaynağına yaklaşır; demir-çelik fabrikalarının taş kömürü havzaları yakınında kurulması kitabın verdiği klasik örnektir.

Beşerî faktörler, sanayi devrimleri ve TEKNOSAB yer seçimi örneği

İkinci alt başlık beşerî faktörler. Burada ilk sırada nüfus var ama yalnız miktar olarak değil; artış hızı, yaş yapısı ve eğitim düzeyiyle birlikte. Kitap, ekonomik büyüme ile nüfus artışının dengeli gitmesi gerektiğini söylüyor. İş gücü makineleşmeye rağmen önemini koruyor: gelişmiş ülkelerin üretimin bir kısmını iş gücünün ucuz olduğu ülkelere kaydırması bunun sonucu. Teknoloji yoğunlaştıkça ise ihtiyaç duyulan şey sadece kalabalık değil, vasıflı iş gücüdür. Sermaye tesis kurmanın, sürdürmenin ve büyütmenin anahtarıdır; çok uluslu şirketler üretimi birden fazla ülkeye yayarak maliyeti düşürür, sermayeyi hareketlendirir ve ticareti canlandırır. Devlet politikaları da belirleyicidir: bazı ülkelerde ekonomi büyük ölçüde devletin kontrolündeyken bazılarında müdahale sınırlıdır ve yabancı sermaye ancak ekonomik, hukuki ve siyasal istikrar olan yere gelir.

Teknoloji başlığında kitap, ham maddesi kıt olmasına karşın ileri teknolojiyle güçlü bir sanayi ülkesine dönüşen Japonya örneğini kullanıyor ve dört sanayi devrimini sıralıyor: buharla mekanik üretim, elektrikle seri üretim, elektronikle otomatik üretim ve birbirine bağlı dijital teknolojilerle üretim. Her aşamada maliyet düşmüş, hız ve kalite artmıştır. Bu sıralamayı ezberlemek yerine her devrimin enerji kaynağını ve üretim biçimini eşleştirerek öğren. Ulaşım ise üretimden tüketime kadar her halkaya dokunur: ham maddenin fabrikaya, ürünün pazara gitmesi ulaşım ağına bağlıdır, büyük konteyner limanlarına sahip ülkeler aynı zamanda büyük sanayi ve ticaret merkezleridir ve turizmin küreselleşmesi de ulaşımdaki gelişmelerin ürünüdür.

Ünitenin en somut parçası Bursa Karacabey sınırlarındaki Teknoloji Organize Sanayi Bölgesi (TEKNOSAB) etkinliği. Burada tek bir yer üzerinden doğal ve beşerî faktörleri ayırmayı çalışıyorsun: hafif engebeli arazi, Nilüfer Çayı havzası, Akdeniz ile Karadeniz arasındaki geçiş iklimi ve rüzgâr ile güneş enerjisi potansiyeli doğal tarafta; otoyol, demir yolu ve liman bağlantıları, sanayi birikimi olan büyük bir şehre yakınlık ve üniversite beşerî tarafta durur. Sınavda bu tür bir yer seçimi metni gördüğünde yapman gereken iş aynıdır: her bilgiyi doğal mı beşerî mi diye etiketle, sonra hangisinin o faaliyet için asıl belirleyici olduğunu sor.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

En sık hata, bir faktörü yanlış gruba koymaktır. Konum, iklim, yer şekilleri, su, toprak, bitki örtüsü, ham madde ve enerji kaynağının varlığı doğaldır; nüfus, iş gücü, sermaye, teknoloji, ulaşım altyapısı, pazar ve devlet politikası beşerîdir. Dikkat et: enerji kaynağının yeraltında bulunması doğal, o kaynağı işleyecek santralin ve iletim hattının kurulması beşerîdir. Limanda da durum benzer: kıyının girintili ve korunaklı olması doğal, limanın yapılması ve demir yoluna bağlanması beşerîdir. İkinci tuzak, iklimin sanayiye etkisini doğrudan sanmak. Kitap iklimin tarım ve turizmi doğrudan, sanayi yer seçimini çoğunlukla dolaylı etkilediğini söylüyor; bu ince ayrım öncüllü sorularda fark yaratır.

Bu ünitenin soruları çoğu zaman bir tematik dünya haritası, bir tarım ürünü metni ya da bir tesis tanıtımı üzerine kurulur. Kitabın ölçme bölümündeki çay örneği tipik bir kalıp: ürünün sıcaklık, yağış ve toprak isteği verilir, sonra hangi ülkeler ya da hangi iller arasında ortak doğal koşul olduğu, emek yoğun hasadın nüfusu nasıl tuttuğu ve işleme tesislerinin neden üretim alanına yakın kurulduğu sorulur. Bir başka kalıp, haritadaki boş alanların nedenini bulmaktır: Sahra kuraklık, Sibirya soğuk ve donmuş toprak, Amazon sık orman ve yoğun yağış nedeniyle tarıma kapalıdır. Bir de bilgiye göre hangi soruya cevap verilebilir kalıbı var; metinde olmayan ithalat ya da tüketim bilgisini seçme.

Sınavdaki yeri, 10. sınıfla farkı ve çalışma sırası

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor ve ekonomik faaliyetlerin yer seçimi, harita ve metin yorumlama becerisini ölçtüğü için bu alanın doğal bir parçası. Bu ünite 9. sınıfın önceki üniteleriyle sıkı bağlı: iklim tiplerini Doğal Sistemler ünitesinden, nüfusun dağılışını ve göçü Beşerî Sistemler ünitesinden, harita okumayı Mekânsal Bilgi Teknolojileri ünitesinden getiriyorsun. Burada yeni olan, bunların hepsini tek bir soruya bağlamak: bu faaliyet neden burada?

10. sınıf kitabında aynı adı taşıyan ünite başka bir yere bakıyor: orada ekonomik faaliyetlerin özellikleri, faaliyet türleri ve doğal kaynak ilişkisi, ekonomik sektörler ve gelişmişlik ile Türkiye ekonomisinin sektörel dağılımı işleniyor. Yani 9. sınıfta faaliyetin yerini belirleyen doğal ve beşerî faktörleri, 10. sınıfta ise faaliyetlerin sektörlere ayrılmasını ve ülkelerin gelişmişlik düzeyiyle ilişkisini çalışıyorsun. İki yılı birleştirdiğinde elinde hem neden orada sorusunun hem de hangi sektör, ne kadar gelişmiş sorusunun cevabı olur.

Çalışma sırası için önce üretim, dağıtım ve tüketim tanımlarını kendi örneklerinle oturt. Sonra doğal faktörleri kitabın sırasıyla, her birine bir tarım, bir sanayi ve bir turizm örneği yazarak çalış. Ardından beşerî faktörlere geç ve sanayi devrimlerini enerji kaynağıyla eşleştir. Son adımda TEKNOSAB gibi bir tesis ya da bulunduğun ildeki bir organize sanayi bölgesi için iki sütunlu bir tablo yap: sol sütuna doğal, sağ sütuna beşerî faktörleri yaz ve her birinin yanına etkisinin olumlu mu sınırlayıcı mı olduğunu not et.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Doğal ve beşerî faktörlerin ekonomik faaliyetlere etkilerini sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Her faktörün yanına bir tarım, bir sanayi ve bir turizm örneği yazan üç sütunlu bir tablo hazırla; doğal ve beşerî faktörleri ayrı renkle işaretle.
  • Bir kaynağın varlığını doğal, onu işleyen tesisi ve altyapıyı beşerî say; liman, baraj ve santral sorularında bu ayrımı kontrol et.
  • Dört sanayi devrimini buhar, elektrik, elektronik ve dijital bağlantı anahtar kelimeleriyle ezberle, her birine bir üretim biçimi eşleştir.
  • Tematik dünya haritalarında boş kalan alanlar için kuraklık, soğuk, sık orman ve yükselti nedenlerinden hangisinin geçerli olduğunu yaz.
  • Yaşadığın ildeki bir fabrika ya da organize sanayi bölgesi için kuruluş yerini açıklayan beş cümlelik bir not çıkar.
  • Metne dayalı sorularda metinde gerçekten geçen bilgiyle cevaplanabilecek soruları seç; tüketim ya da ithalat gibi verilmeyen bilgilere kanma.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Demir-çelik fabrikalarının çoğunlukla taş kömürü çıkarılan alanların yakınında kurulmasında aşağıdaki faktörlerden hangisi en belirleyicidir?

  1. A)Turizm potansiyelinin yüksek olması
  2. B)Enerji kaynağına yakınlık
  3. C)Bitki örtüsünün hayvancılığa elverişli olması
  4. D)İş gücü maliyetinin düşük olması
  5. E)Kıyıda korunaklı koyların bulunması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Makineye dayalı sanayi çok enerji tüketir. Taş kömürü bu tesislerin enerji kaynağıdır, bu yüzden tesis kaynağa yakın kurulur. Diğer seçenekler bu yer seçimini açıklamaz.

2. Aşağıdakilerden hangisi ekonomik faaliyetlerin dağılışında doğal bir faktörün etkisine örnek DEĞİLDİR?

  1. A)Sıcak ve bol yağışlı alanlarda ananas yetiştirilmesi
  2. B)Şelale ve mağara gibi yer şekillerinin bulunduğu yerlerde turizmin gelişmesi
  3. C)Ham maddesi yetersiz bir ülkenin ileri teknoloji sayesinde güçlü bir sanayi ülkesi olması
  4. D)Kil bakımından elverişli toprakların kiremit ve tuğla üretiminde kullanılması
  5. E)Akarsuların üzerinde hidroelektrik santrali kurulabilmesi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Ananas iklime, şelale ve mağara turizmi yer şekillerine, kiremit ve tuğla toprağa, hidroelektrik su kaynağına bağlıdır; bunlar doğal faktördür. Ham maddesi kıt olduğu hâlde teknolojiyle sanayileşmek beşerî bir faktörün (teknoloji) sonucudur.

3. Gelişmiş bir ülkedeki bir şirket, elektronik montaj fabrikasını iş gücünün ucuz olduğu ve ekonomik, hukuki ve siyasal istikrarın sağlandığı başka bir ülkeye taşımıştır. Bu durumla ilgili I. Üretim yerinin seçiminde iş gücü maliyeti etkili olmuştur. II. İstikrar, yabancı sermayenin bu ülkeye girişini kolaylaştırmıştır. III. Karar yalnızca doğal faktörlerle açıklanabilir. IV. Şirketin üretimini birden fazla ülkeye yayması sermaye hareketliliğini artırır. yargılarından hangileri doğrudur?

  1. A)I ve II
  2. B)I ve III
  3. C)II ve IV
  4. D)I, II ve IV
  5. E)I, II, III ve IV
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Ucuz iş gücü (I) ve istikrarın yabancı sermayeyi çekmesi (II) metinde doğrudan var. Üretimin birden fazla ülkeye yayılması sermaye hareketliliğini artırır (IV). İş gücü, sermaye ve istikrar beşerî faktörlerdir, bu yüzden III yanlıştır. Cevap I, II ve IV.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki doğal ve beşerî faktörler tablosunu ya da TEKNOSAB notlarını DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel yer seçimi ve faktör sınıflandırma soruları üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler