İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 9. sınıf

Beşerî Sistemler ve Süreçler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf coğrafya Beşerî Sistemler ve Süreçler ünitesinde nüfusun tarihsel artışı, dağılışı, göç, demografik dönüşüm, piramitler ve nüfus politikalarını öğren.

Son güncelleme:

Nüfus dinamikleri: tarihsel artış, nüfusun dağılışı ve göç

9. sınıf Maarif coğrafya kitabında bu ünitenin tamamı nüfusa ayrılmış; ana başlık Nüfus Dinamikleri. Dört konu var: nüfusun tarihsel değişimi ve geleceği, nüfusun dağılışı ve hareketleri, demografik dönüşüm süreci ve nüfus piramitleri, nüfus politikaları. Yerleşmeler ve kentleşme bu ünitede yok, onlar 10. sınıfa kalıyor.

Kitap dünya nüfusunun artışını üç sıçrama dönemiyle anlatıyor. Birincisi yaklaşık 1 milyon yıl önce aletlerin icadıyla, ikincisi yaklaşık 10 bin yıl önce Neolitik Dönem'de tarıma ve yerleşik hayata geçişle, üçüncüsü bilimsel gelişmeler ve Sanayi Devrimi'yle yaşanıyor. Konya Çumra'daki Çatalhöyük, ikinci sıçramayı somutlaştıran örnek olarak işleniyor. Hızlı nüfuslanma ise 1950 sonrasında başlıyor. Nüfus artış hızı, bir önceki döneme göre nüfustaki artış ya da azalış oranıdır; gelecekteki nüfus için yapılan tahminlere de nüfus projeksiyonu denir.

Nüfusun dağılışı eşit değildir ve kitap etkenleri iki gruba ayırıyor. Doğal faktörler iklim, yer şekilleri, yükselti ve eğim, akarsu, göl ve yer altı suları, toprak, bitki örtüsü, kıyılar ve doğa kökenli afetlerdir. Beşerî ve ekonomik faktörler tarım, sanayi, ulaşım, turizm, madencilik, tarihî ve dinî nedenler, siyasi nedenler ve nüfus politikaları, göçler ve beşerî afetlerdir. Kutuplar, yüksek dağlar ve çöller seyrek; verimli ovalar, kıyılar ve sanayi kentleri yoğun nüfusludur. Bir yerin kalabalıklığını karşılaştırmak için nüfus yoğunluğu kullanılır.

Göç, insanların doğal, ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel nedenlerle bulundukları yerden başka bir yere hareket etmesidir. Kitap tarihî göçlere Türklerin Türkistan'dan göçlerini ve Lozan sonrası Türkiye ile Yunanistan arasındaki mübadeleyi örnek veriyor. Göç kararını dört unsur belirler: yaşanılan yeri terk ettiren itici faktörler, gidilen yeri cazip kılan çekici faktörler, mesafe ve hukuki durum gibi engeller, dil, meslek ve eğitim gibi kişisel özellikler. Sınır ölçütüne göre göç iç göç ve dış göç; süreye göre kalıcı ya da mevsimlik (geçici) göç olabilir. Beyin göçü, nitelikli insanların daha iyi çalışma koşulları için başka ülkelere gitmesidir. İklim değişikliği de permafrostun çözülmesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve kuraklık gibi yollarla yeni göçlere neden olmaktadır.

Demografik dönüşüm modeli, nüfus piramitleri ve nüfus politikaları

Demografik dönüşüm modeli, bir ülkenin doğum ve ölüm oranlarının sosyal ve ekonomik gelişmeyle nasıl değiştiğini beş aşamada anlatır ve İngiltere, Fransa, Almanya'nın nüfuslanma sürecine dayanır; modelde göç hesaba katılmaz. 1. aşamada doğum ve ölüm oranları yüksektir, nüfus artış hızı çok düşüktür. 2. aşamada beslenme ve sağlıktaki iyileşmeyle ölüm oranları düşerken doğum yüksek kalır ve nüfus hızla artar. 3. aşamada kentleşme, eğitim ve kadınların çalışma hayatına girmesiyle doğum oranı da düşmeye başlar. 4. aşamada iki oran da düşüktür ve artış çok yavaştır. 5. aşamada doğum çok düşük, yaşlı nüfus fazla olduğu için ölüm biraz daha yüksektir ve nüfus azalır. Doğal nüfus artışı, doğum ile ölüm arasındaki farktan doğan değişimdir.

Nüfus piramidi, nüfusun yaş gruplarına ve cinsiyete göre dağılımını gösterir: solda erkek, sağda kadın, dikey eksende beşer yıllık yaş grupları vardır. Tabanı geniş, üste doğru hızla daralan piramit doğumun yüksek, genç nüfusun fazla olduğu gelişmekte olan ülkeyi gösterir. Tabanı dar, orta ve üst yaşları geniş piramit doğumun düşük, yaşlı nüfusun fazla olduğu gelişmiş ülkeyi gösterir. 0-14 yaş çocuk nüfus, 65 yaş ve üstü yaşlı nüfustur; bu ikisi çalışma çağındaki nüfusa göre bağımlı nüfus sayılır. Çalışma çağındaki nüfus oranının bağımlı nüfustan yüksek olduğu döneme demografik fırsat penceresi denir.

Nüfus politikaları, ülkelerin nüfus yapısından doğan fırsatları kullanmak ve sorunları azaltmak için izlediği yoldur. Kitap beş tür politika sayıyor: doğum oranı yüksek ülkelerde nüfus artış hızını azaltma, yaşlanan gelişmiş ülkelerde nüfus artış hızını artırma, nüfusun ülke içindeki dağılışını düzenleme, eğitim, sağlık ve istihdamla nüfusun niteliğini geliştirerek demografik yapıyı iyileştirme ve iş gücü açığı olan ülkelerde göç politikası belirleme. Türkiye'de ise nüfus politikaları Cumhuriyet'in ilanından bu yana doğum oranları ve nüfus artış hızındaki değişime göre biçimlenmiş; amaç yalnız nüfus sayısı değil, kalkınma, refah ve nüfusun niteliği olmuştur. Kitap seni Türkiye'nin bugünkü ve gelecekteki tahminî piramidini karşılaştırıp hangi politikanın gerektiğini tartışmaya davet ediyor.

Sık hatalar, soru kalıpları ve 10. sınıftaki aynı adlı üniteden farkı

En sık hata, demografik dönüşümün 2. ve 3. aşamasını karıştırmaktır. Ayırt edici soru şu: düşen oran hangisi? Yalnız ölüm düşüyorsa 2. aşama, ölüm zaten düşükken doğum da düşmeye başlamışsa 3. aşamadır. İkinci hata piramitte ölçeği okumadan şekil yorumlamak. Önce tabana bak (doğum), sonra orta kısma (çalışma çağı), en son tepeye (yaşlılar). Taban daralıyor ve tepe genişliyorsa ülke yaşlanıyordur; bu durumda doğumu teşvik eden ya da göç alan politikalar mantıklıdır, aile planlamasıyla doğumu azaltmak ise ters yöne gider.

Göç sorularında itici ve çekici faktörü karıştırma: kuraklık, savaş ve işsizlik gidilen yerin değil, terk edilen yerin özelliğidir. Mübadele zorunlu ve antlaşmayla yapılan bir göçtür; mevsimlik göç ise kalıcı değildir. Nüfusun dağılışında bir soru sana doğal ve beşerî etkenleri karışık sunabilir; sanayi, ulaşım ve madencilik beşerî, yer altı suyu ve toprak doğal tarafta durur.

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor ve nüfus piramidi, demografik dönüşüm ve göç grafik yorumlamaya en uygun konulardandır. 10. sınıf Maarif kitabındaki dördüncü ünite de Beşerî Sistemler ve Süreçler adını taşıyor ama orada nüfus değil yerleşmeler işleniyor: yerleşmelerin kuruluşunu etkileyen faktörler, gelişimi, kentleşme ve fonksiyonlarına göre sınıflandırma. Yani 9. sınıfta insanların sayısını, dağılışını ve hareketini, 10. sınıfta yaşadıkları yerleşmeleri öğreniyorsun. Göç ve nüfus yoğunluğu konusunda burada kurduğun bilgi, 10. sınıftaki kentleşme konusunun temelini oluşturur.

Önerilen çalışma sırası

Önce üç sıçrama dönemini bir zaman şeridine yerleştir ve her birinin altına nedenini yaz. Ardından nüfusun dağılışını etkileyen faktörleri doğal ve beşerî diye iki sütunda topla; bir dünya haritasında yoğun ve seyrek alanları işaretleyip her birini bir faktörle açıkla.

İkinci adımda göçü dört unsurla çalış. Haberlerde gördüğün ya da ailenden dinlediğin bir göç hikâyesini seç ve itici, çekici, engel ve kişisel özellik başlıkları altında çözümle. Göç türlerini sınır ve süre ölçütlerine göre ayrı ayrı sınıflandır.

Üçüncü adımda demografik dönüşüm modelini doğum ve ölüm eğrisi olarak elinle çiz, her aşamanın altına tek cümlelik özelliğini yaz. Sonra geniş tabanlı ve dar tabanlı iki piramit çiz ve her birine hangi aşamanın uyduğunu, hangi nüfus politikasının gerektiğini not et. Son olarak beş politika türünü birer ülke örneğiyle eşleştir.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Nüfusun zaman içerisindeki değişimini tablo ve grafikler aracılığı ile yorumlayabilme
  • Dünya ve Türkiye’deki nüfusun dağılışı ve hareketlerini etkileyen faktörler hakkında haritalar üzerinden çıkarımda bulunabilme
  • Türkiye ve farklı ülkelerin nüfus piramitlerinden yararlanarak demografik dönüşüm sürecini yorumlayabilme
  • Türkiye ve farklı ülkelerdeki nüfusla ilgili fırsat ve sorunların nüfus politikalarının belirlenmesindeki etkisini sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Demografik dönüşümde 2. ve 3. aşamayı ayırmak için hangi oranın düştüğüne bak: önce ölüm, sonra doğum düşer.
  • Piramidi alttan yukarı oku: taban doğumu, gövde çalışma çağını, tepe yaşlıları anlatır.
  • Göç sorularında her nedeni 'terk edilen yerde mi, gidilen yerde mi?' diye sorgula; ilki itici, ikincisi çekici faktördür.
  • Nüfus politikalarını ülkenin piramidiyle eşleştir: geniş taban azaltma, dar taban artırma ya da göç alma, iş gücü açığı göç politikası.
  • Üç sıçrama dönemini alet, tarım ve sanayi diye üç kelimeyle hatırla.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Lozan Barış Antlaşması'yla Türkiye ile Yunanistan arasında karşılıklı olarak gerçekleştirilen nüfus değişimi aşağıdaki göç türlerinden hangisine örnektir?

  1. A)Beyin göçü
  2. B)Mevsimlik göç
  3. C)Mübadele göçü
  4. D)Kırdan kente göç
  5. E)İç göç
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Ülkeler arasındaki antlaşmayla yapılan zorunlu karşılıklı nüfus değişimi mübadele göçüdür. Beyin göçü nitelikli kişilerin göçü, mevsimlik göç geçici göçtür; kırdan kente göç ve iç göç ise ülke sınırları içinde kalır.

2. Bir ülkede doğum oranları yüksek kalırken beslenme koşullarının iyileşmesi ve sağlık hizmetlerinin gelişmesiyle ölüm oranları düşmeye başlamış, nüfus artış hızı yükselmiştir. Ülke sanayileşmenin ilk dönemlerini yaşamaktadır. Bu ülke demografik dönüşüm modelinin hangi aşamasındadır?

  1. A)1. aşama
  2. B)2. aşama
  3. C)3. aşama
  4. D)4. aşama
  5. E)5. aşama
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Doğumun yüksek kalıp yalnız ölümün düşmeye başlaması ve sanayileşmenin ilk dönemi 2. aşamanın özelliğidir. 1. aşamada iki oran da yüksektir; 3. aşamada doğum da düşmeye başlar; 4. ve 5. aşamada doğum oranları düşüktür.

3. Bir ülkenin nüfus piramidinde taban dar, orta ve ileri yaş grupları geniştir. Ülkede yaşlı nüfus oranı artmakta, çalışma çağındaki nüfus giderek azalmaktadır. Bu ülke için aşağıdaki nüfus politikası uygulamalarından hangisi en az uygundur?

  1. A)Çocuk sahibi olan ailelere maddi destek sağlamak
  2. B)İş gücü açığını kapatmak için çalışma çağındaki göçmenleri kabul eden bir göç politikası izlemek
  3. C)Çocuk bakım hizmetlerini yaygınlaştırarak çalışan ebeveynlerin iş ve aile hayatını dengelemesini kolaylaştırmak
  4. D)Doğum oranını düşürmeye yönelik aile planlaması kampanyaları başlatmak
  5. E)Eğitim ve sağlık yatırımlarıyla mevcut nüfusun niteliğini artırmak
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Dar tabanlı, yaşlanan bir nüfusta sorun doğumun az olmasıdır; bu yüzden nüfus artış hızını artırma, göç alma ve demografik yapıyı iyileştirme politikaları uygundur. Doğumu daha da azaltacak aile planlaması kampanyası yaşlanmayı ve çalışma çağındaki nüfusun azalmasını hızlandırır.

Kendi notundan soru üret

Demografik dönüşüm çizimini ya da göç unsurları özetini DubbAI'ye yükle; sana 9. sınıf Beşerî Sistemler ve Süreçler ünitesine özel piramit ve nüfus politikası soruları üretsin.

9. sınıf Coğrafya: 4.340 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler