İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Ahlak Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Ahlak Felsefesi ünitesinde iyi, erdem, vicdan kavramlarını; evrensel ahlak yasası ve özgürlük-sorumluluk problemlerini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 10. sınıf felsefe kitabında Ahlak Felsefesi beşinci ünitedir ve iki bölümden oluşur: önce ahlak felsefesinin konusu ve temel kavramları, ardından iki temel problem, yani evrensel ahlak yasasının imkânı ve özgürlük-sorumluluk ilişkisi. Anahtar kavramlar sekiz tanedir: ahlak, etik, iyi, kötü, erdem, vicdan, özgürlük ve sorumluluk. Ünitenin çıkış noktası, insanın yalnızca bilen değil aynı zamanda eyleyen ve değer taşıyan bir varlık olmasıdır.

Kitap insan eyleminin iki yüzünü ayırır. Bir yüzü olgusaldır: bir mesaj yazarken kullandığın kelimeler, yazım kuralları, gönderme saati olgudur. Öbür yüzü değerdir: aynı mesajla birini kandırıyor ya da kırıyorsan eylem ahlaki bir nitelik kazanır. Ahlaki eylem, özgür iradeyle yapılan ve sorumluluğu kişiye ait olan eylemdir. Ahlak, toplumsal davranışları düzenleyen yazısız kuralların bütünüdür; her toplumun kendine özgü değerleri olduğu gibi insanlığın ortak kabul ettiği değerler de vardır. Ahlakı felsefi açıdan inceleyen disipline ahlak felsefesi ya da etik denir. Yani ahlak yaşanan kurallar, etik ise bu kuralların felsefi çözümlemesidir.

Diğer kavramları kendi cümlelerinle şöyle oturt. İyi, ahlaki ilkelere ve insan onuruna uygun olan, yapılması istenen davranıştır; kötü ise bilerek ahlaki ilkelere aykırı olanı seçmektir. Erdem, doğruluk, ölçülülük, cesaret gibi değerleri bir karakter özelliği ve yaşam biçimi hâline getirmektir; tek seferlik iyi bir davranış erdem sayılmaz. Vicdan, kişinin kendi davranışını içeriden yargılayan sestir. Özgürlük, dışarıdan baskı olmadan kendi aklı ve iradesiyle seçenekler arasında karar verebilmektir. Sorumluluk ise bu seçimin ya da seçmemenin sonuçlarını üstlenmektir.

Ahlak felsefesinin en eski sorusu “İyi nedir?” sorusudur. Kitap bu soruya verilen cevapları üç kümede toplar: Sokrates, Platon ve Aristoteles’e göre iyi insana mutluluk verendir ve mutluluk bilgiyle ilişkilidir; hazcı filozoflara göre iyi haz verendir; faydacı filozoflara göre iyi fayda sağlayandır. Bu üç kümeyi aklında tut, çünkü ikinci bölümdeki düşünürlerin çoğu bunlardan birine yerleşir.

İki temel problem ve düşünürlerin görüşleri

Evrensel ahlak yasasının imkânı problemi, herkes için her zaman geçerli ahlak yasaları olup olmadığını sorar. Bir yaklaşıma göre ahlaki değerler görelidir; toplumdan topluma, kişiden kişiye ve zamana göre değişir. Diğer yaklaşıma göre dürüstlük, adalet, yardımseverlik, cesaret gibi değerler mutlak ve nesneldir; farklı toplumlarda bu değerlere uygun yaşayan insanların bulunması da bunun kanıtı sayılır. Kitap bu bölümde Türk düşünce tarihinden tasavvuf geleneğine yer verir: varlığın birliği anlayışında ahlaklı olmak, benliği aşıp ilahi ahlakla ahlaklanmaktır. Mevlana olgunlaşmayı “Hamdım, piştim, yandım.” sözüyle anlatır ve kimseyi dışlamayan bir hoşgörü çağrısı yapar. Yunus Emre ahlakın özünü, çıkar beklemeden Yaratan’dan ötürü yaratılanı sevmekte ve insanın kendini bilmesinde görür. Hacı Bektaş Veli “İncinsen de incitme.” ilkesiyle kavgaların kökünü bencillik ve kibirde arar.

Evrensel ahlak yasasını kabul edenler kitapta dört kişidir. Sokrates’e göre mutluluk bilgiyle gelir; kimse bilerek kötülük yapmaz, kötülüğün nedeni iyinin bilinmemesidir, bu yüzden iyiyi öğrenen iyiyi yapar. Farabi’ye göre insanı mutlu kılan bilgidir ve bu bilgi, faal akılla temas eden peygamberlerin insanlara aktardığı bilgidir. Kant’a göre bir eylemin değeri sonucunda değil niyetindedir; çıkar beklemeden, ödev bilinciyle, aklın her durumda geçerli saydığı koşulsuz ilkelere göre yapılan eylem iyidir. J. S. Mill ise mutluluğu en yüksek iyi sayar ve bir şeyin ne kadar çok insana fayda sağlıyorsa o kadar iyi olduğunu, yani ölçütün toplumsal fayda olduğunu savunur.

Evrensel ahlak yasasını kabul etmeyenler de dört kişidir. Epiküros’a göre yaşamın amacı hazdır ama bu haz bedensel ve ruhsal acının yokluğudur; aç birine yemek iyi, tok birine acı verici olabileceği için değerler kişiye göre değişir. Bentham’a göre haz veren iyi, acı veren kötüdür ve iyiyi belirleyen faydadır; herkese göre fayda farklı olduğundan evrensel bir iyiden söz edilemez. Hobbes’a göre ahlaki yargılar aslında psikolojik yargılardır; iyi, insanın arzusuna göre değişir. Stirner’e göre iyi olan, insanın kendi benini tam olarak gerçekleştirmesidir; herkes yalnız kendine karşı sorumludur ve değerlerini kendisi belirler.

Özgürlük-sorumluluk ilişkisi probleminin temel fikri şudur: insan ancak özgürce yaptığı eylemin sonucunu üstlenebilir. Determinizme göre her olay neden-sonuç zincirine bağlıdır, insan eylemleri önceki durumların ve doğa yasalarının sonucudur; insan özgür değildir, dolayısıyla sorumlu tutulamaz. Fatalizme (kadercilik) göre her şey Tanrı tarafından önceden belirlenmiştir ve insan bunu değiştiremez. İndeterminizme göre her şey neden-sonuçla açıklanamaz, bazı olaylar rastlantısaldır; insan eylemleri tümüyle belirlenmediği için özgür irade mümkündür. Otodeterminizme göre insan özgürlüğünü bilinçli seçimleri, farkındalığı ve bilgisiyle kazanır. Son iki görüşe göre insan özgür olduğu için sorumludur. Kitaptaki bilgi notlarında Kant yükümlü olduğumuz eylemi yapmamaktan sorumlu olduğumuzu ama yükümlü olmadığımız durumların sonucundan sorumlu tutulamayacağımızı, Anselmus gerçek özgürlüğün kötülükten kaçınabilme yetisi olduğunu ve günahın sorumluluğunun insana ait olduğunu, Sartre insanın doğuştan bir özü olmadığını ve kendini nasıl yaparsa öyle olacağını, Bentham ise özgürlüğün başkalarına zarar vermediği sürece geçerli olduğunu söyler.

Sık hatalar, kavram bağları ve sınavdaki yeri

En kritik ayrım şu: hem Mill hem Bentham faydayı ölçüt alır, ama kitap onları evrensel ahlak yasası konusunda farklı tarafa koyar. Mill, faydayı toplumsal ve çoğunluğun faydası olarak düşündüğü için kabul edenler arasında; Bentham, faydanın kişiden kişiye değiştiğini vurgulayan görüşüyle kabul etmeyenler arasında yer alır. Bir soruda “herkese göre fayda farklıdır” fikri varsa evrenselliğin reddi, “ne kadar çok kişiye fayda o kadar iyi” fikri varsa toplumsal fayda aklına gelsin. Sonuç olarak hangi görüşün sorulduğunu metindeki gerekçeden çıkar, isme göre ezber cevap verme.

İkinci sık hata Kant’ı sonuçla ilgilenen bir düşünür sanmaktır. Kant’ta bir eylemin ahlakiliği niyetine ve ödev bilincine bağlıdır; iyi sonuç doğuran ama çıkar için yapılan eylem onun ölçütüne göre ahlaki değer taşımaz. Faydacılarda ise tersine sonuca bakılır. Üçüncü hata Epiküros’un hazzını sınırsız eğlence sanmaktır; kitapta bu haz acının ve yoksunluğun bulunmaması hâlidir. Dördüncüsü determinizm ile fatalizmi karıştırmaktır: belirleyen doğa yasaları ve neden-sonuç zinciri ise determinizm, Tanrı’nın önceden belirlemesi ise fatalizmdir. İndeterminizmde anahtar sözcük rastlantı, otodeterminizmde ise bilinçli seçim ve farkındalıktır.

Paragraf sorularında genellikle bir olay verilir ve olaydaki kararın hangi düşünüre göre nasıl değerlendirileceği sorulur. Her seçeneği iki adımda test et: düşünürün ölçütü ne (bilgi, ödev, toplumsal fayda, haz, arzu, ego), olaydaki kararın gerekçesi bu ölçüte uyuyor mu? Ayrıca kavram sorularında erdem ile iyi davranışı ayır: erdem süreklilik ve karakter ister. Vicdan içsel yargılamadır, sorumluluk ise sonucu üstlenmektir; biri içeride hissedilir, öteki eylemden sonra yüklenir.

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testinde felsefe grubunun 12 sorusu içinde ölçülür. Ahlak felsefesi, görüş-düşünür eşleştirmeye ve bir eylemi farklı ahlak anlayışlarına göre değerlendirmeye çok elverişli olduğu için bu ünitedeki tablolar sınav hazırlığında en çok tekrar edeceğin bölümlerden biridir.

Diğer ünitelerle bağı ve çalışma sırası

Bu ünite bir önceki bilgi felsefesi ünitesine sıkı bağlıdır: Sokrates’in ve Farabi’nin ahlakı bilgiye dayandırması, bilginin imkânı ve kaynağı tartışmasının ahlaktaki karşılığıdır. Kant da iki ünitede birden karşına çıkar; bilgide akıl ile deneyimi birleştirir, ahlakta ise aklın koşulsuz ilkelerini ödevle temellendirir. Sonraki estetik ünitesinde güzellik ile iyilik arasındaki ilişkiyi tartışırken buradaki iyi kavramını kullanacaksın; siyaset felsefesi ünitesinde de özgürlük kavramı toplum ve devlet düzeyinde yeniden gündeme gelir.

Önerdiğim çalışma sırası şöyle: önce sekiz kavramı birer gündelik örnekle tanımla ve özellikle ahlak ile etik, erdem ile iyi davranış, vicdan ile sorumluluk çiftlerini ayır. Sonra sekiz düşünürü iki sütuna yerleştir: evrensel ahlak yasasını kabul edenler ve etmeyenler. Her birinin yanına ahlaki eylemin amacını tek kelimeyle yaz: bilgi, mutluluk, ödev, toplumsal fayda, haz, bireysel fayda, arzu ya da ego. Üçüncü adımda özgürlük konusundaki dört görüşü “özgür mü, sorumlu mu, belirleyen ne” sorularıyla tabloya dök. Son olarak dijital dünyadan bir olay seç, örneğin izinsiz paylaşılan bir video, ve olayı Kant’a, bir faydacıya ve Sartre’a göre ayrı ayrı değerlendir; bu alıştırma paragraf sorularının mantığını en hızlı öğreten yoldur.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Ahlak felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme

Çalışma taktikleri

  • Sekiz düşünürü iki sütunlu bir tabloya yaz (evrensel ahlak yasasını kabul eden ve etmeyen) ve her birinin yanına ahlaki eylemin amacını tek kelimeyle not et.
  • Mill ile Bentham’ı ayırırken metindeki gerekçeye bak: toplumsal fayda vurgusu Mill’i, faydanın kişiden kişiye değişmesi vurgusu Bentham’ı işaret eder.
  • Bir eylemi değerlendiren soruda önce niyete mi sonuca mı bakıldığını belirle; niyet ve ödev Kant’a, sonuç ve fayda faydacılara götürür.
  • Determinizm, fatalizm, indeterminizm ve otodeterminizm için anahtar sözcük ezberle: neden-sonuç, Tanrı’nın belirlemesi, rastlantı, bilinçli seçim.
  • Erdem, vicdan ve sorumluluk kavramları için kendi hayatından birer kısa olay yaz; kavram sorularında tanımı değil olayı hatırlaman daha hızlı sonuç verir.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Sınavda gözetmen sınıftan çıktığında Ece, yanındaki arkadaşının kâğıdını rahatça görebileceğini fark eder. Bakmayı düşündüğü anda içinde onu rahatsız eden bir ses duyar, bu davranışın yanlış olduğuna kendi kendine karar verir ve kâğıdına döner. Ece’yi vazgeçiren ve kendi davranışını içeriden yargılamasını sağlayan bu güç, ahlak felsefesinde aşağıdaki kavramlardan hangisiyle karşılanır?

  1. A)Erdem
  2. B)Vicdan
  3. C)Sorumluluk
  4. D)Özgürlük
  5. E)Etik
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Soruda kişinin kendi davranışını iyi ya da kötü diye içeriden yargılayan güçten söz ediliyor; bu vicdandır. Erdem sürekli hâle gelmiş bir karakter özelliğidir, sorumluluk sonuçları üstlenmektir, özgürlük baskı olmadan seçebilmektir, etik ise ahlakı inceleyen felsefe disiplinidir.

2. Bir düşünüre göre bir eylemin ahlaki değeri, doğurduğu sonuçlarda değil, hangi niyetle yapıldığındadır. Herhangi bir çıkar beklemeden, yalnızca ödev bilinciyle ve aklın her durumda doğru kabul ettiği koşulsuz ilkelere uyularak yapılan eylem iyidir; bu ilkeler bütün insanlar için bağlayıcıdır. Bu görüşün sahibi ve evrensel ahlak yasası konusundaki tutumu aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

  1. A)Epiküros; evrensel ahlak yasasını kabul eder.
  2. B)J. Bentham; evrensel ahlak yasasını kabul eder.
  3. C)I. Kant; evrensel ahlak yasasını kabul eder.
  4. D)I. Kant; evrensel ahlak yasasını kabul etmez.
  5. E)T. Hobbes; evrensel ahlak yasasını kabul etmez.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Niyet, ödev bilinci ve aklın koşulsuz ilkeleri Kant’ın ahlak anlayışının temel kavramlarıdır. Metin bu ilkelerin bütün insanlar için bağlayıcı olduğunu söylediği için Kant evrensel ahlak yasasını kabul eder. Epiküros ve Bentham hazzı ve faydayı ölçüt alır, Hobbes ahlaki yargıları arzulara bağlar; üçü de evrensel ahlak yasasını kabul etmez ve hiçbiri metindeki niyet-ödev vurgusunu taşımaz.

3. Bir tartışmada dört kişi şu görüşleri savunur: Tuna: “Yaptığım her şey, önceki olayların ve doğa yasalarının kaçınılmaz sonucudur; başka türlü davranmam mümkün değildi.” Selin: “Evrendeki her olay neden-sonuçla açıklanamaz; bazı olaylar rastlantısaldır, bu yüzden eylemlerimiz tümüyle belirlenmiş değildir.” Kerem: “Özgürlük insana hazır verilmiş bir şey değildir; insan farkındalığını artırıp bilgi edindikçe kendi eylemlerini belirleyebilir hâle gelir.” Defne: “Olacak her şey Tanrı tarafından önceden belirlenmiştir ve insan bunu değiştiremez.” Bu kişilerin görüşleriyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

  1. A)Tuna’nın görüşü fatalizme dayanır ve ona göre insan eylemlerinden sorumludur.
  2. B)Selin’in görüşü determinizme dayanır ve ona göre insan özgür değildir.
  3. C)Kerem’in görüşü otodeterminizme dayanır ve ona göre insan eylemlerinden sorumludur.
  4. D)Defne’nin görüşü indeterminizme dayanır ve ona göre özgür irade mümkündür.
  5. E)Tuna ile Defne’nin görüşleri, insanın özgür olduğu konusunda Kerem’in görüşüyle uyuşur.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Tuna neden-sonuç zincirini ve doğa yasalarını öne çıkardığı için determinist, Selin rastlantıyı vurguladığı için indeterminist, Kerem özgürlüğün bilinçli seçim ve bilgiyle kazanıldığını söylediği için otodeterminist, Defne Tanrı’nın önceden belirlemesini savunduğu için fatalisttir. Otodeterminizme göre insan özgürdür ve eylemlerinden sorumludur; bu yüzden C doğrudur. A’da Tuna’nın görüşü yanlış adlandırılmış, B ve D’de akımlar yer değiştirmiş, E’de ise Tuna ile Defne insanın özgür olmadığını savunduğu için Kerem’le uyuşmazlar.

Kendi notundan soru üret

Ahlak felsefesi tablonu ya da düşünür özetlerini DubbAI’ye yükle; evrensel ahlak yasası ve özgürlük-sorumluluk problemlerine özel, olaylı yeni sorular üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler