İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Varlık Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Varlık Felsefesi ünitesinde ontolojinin temel kavramlarını, varlığın var olup olmadığı ve ne olduğu problemlerini ve akımları öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Varlık felsefesi, felsefenin alt disiplinleri arasında tanıdığın ilk alan ve kitapta iki bölümden oluşuyor: varlık felsefesinin konusu ve temel kavramları ile varlık felsefesinin temel problemleri. İkinci bölüm de iki probleme ayrılıyor: varlığın var olup olmadığı ve varlığın ne olduğu. Ontoloji adıyla da anılan bu disiplin, varlığın kendisini konu edinir; varlığın özelliklerini, ne olduğunu ve var olma biçimlerini inceleyerek evrensel açıklamalara ulaşmaya çalışır. Aristoteles'in varlığı felsefenin ilk konusu sayması, bu alanın felsefe içindeki ağırlığını gösterir.

Ünitenin sekiz anahtar kavramı sınavda doğrudan eşleştirme sorusu olarak gelebilir, bu yüzden her birini kısa ve net bilmelisin. Varlık, somut ya da soyut var olan her şeydir. Fenomen, dış dünyadaki nesne ve olayların insan bilincinde beliren hâlidir. İdea, yalnızca düşünme yoluyla kavranabilen asıl gerçekliktir. Madde, uzayda yer kaplayan, kütlesi olan fiziksel varlıktır. Oluş, bir şeyin meydana gelme sürecidir. Öz, bir varlığın kimliğini belirleyen ve değişmeyen karakteristik özellikleridir. Töz, başka bir şeye bağlı olmadan var olabilen temel varlıktır. Varoluş ise bir varlığın kendini gerçekleştirmesi ve özünü ortaya koymasıdır.

Bu bölüm iki karşılaştırma daha yapar. İlki bilim ile felsefenin varlığa yaklaşımıdır. Bilim varlığın var olduğunu sorgulamadan kabul eder, görünenin gerçek olduğunu varsayar, varlığın yalnızca bir yönünü inceler (biyoloji canlıları, kimya maddenin yapısını, fizik hareketi) ve nesnel bilgiye ulaşır. Felsefe ise varlığın var olup olmadığını sorgular, varlığı fiziksel dünyayla sınırlamaz, görünüş ile gerçeklik arasında ayrım yapabilir, varlığa bütüncül yaklaşır ve her filozof kendi bakış açısından baktığı için ulaştığı bilgiler özneldir. İkinci karşılaştırma metafizik ile ontolojidir. Metafizik varlığın ve gerçekliğin en temel ilkelerini inceler; zamanla Tanrı'nın varlığı, ruhun özellikleri, özgürlük gibi deneyle kesin olarak doğrulanamayan konuları kapsar hâle gelmiştir. Ontoloji ise varlık bilimi anlamına gelir ve varlıkların özelliklerini, türlerini ve ilişkilerini inceler. Bazı filozoflar ontolojiyi metafiziğin alt dalı sayar, bazıları ondan bağımsız bir alan olarak görür.

Problemler bölümü tarihsel bir girişle başlar. MÖ 6. yüzyılda Thales, değişen varlıkların ardında değişmeyen bir ana madde (arkhe) olduğunu düşünmüş ve bunun su olduğunu söylemiştir. Ardından Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Demokritos atom cevabını vermiştir. Bu arayış görünüş ile gerçeklik, birlik ile çokluk, değişim gibi yeni sorunları doğurmuştur. MÖ 5. yüzyılda Sofistler, varlığın sürekli değişmesi yüzünden değişmeyen bir öz olamayacağını ileri sürerek varlığın var olup olmadığını tartışmaya açmıştır.

Akımlar, düşünürler ve sık karıştırılan noktalar

Varlığın var olup olmadığı problemine iki karşıt cevap verilir. Nihilizm, varlıkta tözsel anlamda bir varlığın bulunmadığını savunur; kitaptaki temsilcisi Gorgias'tır. Gorgias'ın üç basamaklı iddiası şöyle özetlenebilir: hiçbir şey yoktur; bir şey olsa bile bilinemez; bilinse bile başkasına aktarılamaz. Realizm ise varlığın var olduğunu kabul eder; realistler bu konuda birleşir ama varlığın ne olduğu konusunda ayrışır. Kitapta realizmin temsilcisi Aristoteles'tir. Ona göre her varlık madde ve formdan oluşur: madde değişir, yok olur ve duyularla algılanır; form ise varlığın özüdür, değişmez ve akılla kavranır.

Varlığın ne olduğu problemine verilen cevaplar altı akım altında toplanır. İdealizm gerçekliğin maddi değil zihinsel olduğunu savunur: Platon'a göre asıl varlık, duyular dünyasının dışındaki idealar dünyasıdır ve duyular dünyası onun kopyasıdır; İbni Sina varlıkları, varlığı kendinden olan zorunlu varlık (Tanrı) ve var olup yok olabilen mümkün varlıklar olarak ikiye ayırır; Hegel'e göre asıl gerçeklik tindir ve tez, antitez, sentez aşamalarından geçen diyalektik bir süreçle evreni meydana getirir. Materyalizm yalnızca maddi olanın gerçek olduğunu savunur: Demokritos'a göre her şey bölünmez atomlardan oluşur, Hobbes'a göre var olan her şey en, boy ve derinliği olan cisimdir, De La Mettrie insanı makineye benzetir ve ruhu bedenin işlevi sayar, Marx ise maddenin diyalektik değişimini tarih ve topluma da uygular. Düalizmde Descartes, insanın düşünen ama yer kaplamayan ruh ile yer kaplayan ama düşünmeyen bedenden oluştuğunu söyler. Oluş felsefesinde Herakleitos her şeyin sürekli değiştiğini, değişimi düzenleyen logosun ise değişmediğini; Whitehead evrenin tekrar etmeyen olaylardan oluştuğunu savunur. Fenomenolojide Husserl, özün insanın bilincinde olduğunu ve ön yargılar paranteze alınarak bu öze ulaşılabileceğini ileri sürer. Varoluşçulukta Sartre, insan dışındaki varlıklarda özün varoluştan önce geldiğini, insanın ise önce var olup özünü özgürlüğüyle kendisinin belirlediğini savunur.

En sık karıştırılan ikili Platon ile Aristoteles'tir. İkisi de değişmeyen ve akılla kavranan bir özden söz eder. Fark şudur: Platon'da asıl gerçeklik duyular dünyasından ayrı bir idealar dünyasındadır; Aristoteles'te ise form, maddeyle birlikte her varlığın kendisinde bulunur. Paragrafta “ayrı bir dünya” ya da “kopya” vurgusu varsa Platon, “madde ve form birlikte” vurgusu varsa Aristoteles düşün. İkinci karışıklık Hegel ile Marx arasındadır: ikisi de tez, antitez ve sentezle işleyen diyalektik bir değişimden söz eder, ama Hegel'de değişen tin, Marx'ta ise maddedir. Bu yüzden Hegel diyalektik idealizmin, Marx diyalektik ve tarihsel materyalizmin temsilcisidir.

Üçüncü tuzak, öz kavramının birden fazla akımda geçmesidir. Aristoteles özü form olarak, Husserl bilinçte paranteze alma sonucu kalan değişmez yapı olarak, Sartre ise insanın varoluşundan sonra kendi seçimleriyle oluşturduğu şey olarak ele alır. Soruda “önce var olur, sonra kendini belirler” ifadesi görürsen Sartre, “bilinç” ve “paranteze alma” görürsen Husserl düşün. Ayrıca Herakleitos'un hem ana madde sorusunda (ateş) hem de oluş felsefesinde geçtiğini unutma; Demokritos da hem ana madde sorusunda (atom) hem de materyalizmde yer alır.

Felsefi metin okuma ve sınavdaki yeri

Ünitenin performans görevi felsefi metin incelemek ve kitap bunun ölçütlerini örnek bir metin üzerinde gösteriyor: metindeki kavramları belirle, metnin hangi problemi ele aldığını bul, öne sürülen argümanları ve gerekçelerini çıkar, sonra bunları eleştirel olarak değerlendir. Örnek metin George Berkeley'nin Hylas ile Philonous Arasında Üç Konuşma eserinden kısaltılmış bir bölümdür; metnin temel iddiası “var olmak, algılanmaktır” biçiminde özetlenir. Kitapta ayrıca Hilmi Ziya Ülken'in Varlık ve Oluş eserinden, varlık ile oluşun birbirini gerektirdiğini işleyen kısaltılmış bir metin inceleme için verilir. Bu iki metin bir akıma yerleştirilmek için değil, metin inceleme becerisini kazandırmak için verilmiştir.

TYT Sosyal Bilimler testinde felsefe, din kültürü ile birlikte yer alır ve felsefeden 5 soru sorulur; AYT Sosyal Bilimler 2 testinde felsefe grubu 12 soruyla ölçülür. Varlık felsefesi soruları genellikle kısa bir paragraf verip onun hangi düşünüre ya da akıma ait olduğunu, hangi probleme cevap aradığını ya da paragraftaki görüşün hangi gerekçeye dayandığını sorar. Bu yüzden düşünür adlarını değil, her düşünürün görüşünü tek cümleye indiren anahtar ifadeleri öğrenmelisin. Gelecek yıllardaki kapsamı ÖSYM duyurularından takip et.

Bu ünite bir önceki ünitelerin üzerine kurulur. Felsefenin Doğası ünitesinde felsefeyi bilimle karşılaştırmıştın; burada aynı karşılaştırmayı varlık konusunda daha ayrıntılı yapıyorsun. Mantık ve argümantasyon ünitesinde öğrendiğin öncül ve sonuç ayrımı da her düşünürün görüşünü gerekçesinden ayırmanı sağlar. Bir sonraki ünite olan bilgi felsefesi ise varlık sorularına sıkı sıkıya bağlıdır: Gorgias'ın “bilinse bile aktarılamaz” basamağı ya da Platon'un idealara yalnızca akılla ulaşılabileceği görüşü, bilginin kaynağı ve imkânı tartışmasına doğrudan açılır. 11. sınıf felsefe kitabında teknoloji bağlamında ontolojik problemler ve akıl ile inanç gibi başlıklarda bu ünitenin kavramlarını yeniden kullanacaksın.

Önerilen çalışma sırası

Önce sekiz temel kavramı birer satırlık tanımlarıyla bir kartta topla ve öz ile töz, fenomen ile idea gibi yakın çiftlerin farkını ayrıca yaz. Ardından ilk filozofların ana madde cevaplarını bir sıra hâlinde ezberle: Thales su, Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Demokritos atom.

İkinci adımda büyük bir şema çiz: tepeye iki problemi yaz, birinci problemin altına nihilizm ve realizmi, ikincinin altına altı akımı koy ve her akımın altına kitaptaki düşünürleri birer anahtar ifadeyle ekle. Üçüncü adımda karıştırılan çiftlere odaklan: Platon ile Aristoteles, Hegel ile Marx, Husserl ile Sartre. Her çift için farkı tek cümleyle yaz ve bu cümleyi bir paragraf sorusunun ipucu gibi düşün. Son adımda kısa bir felsefi metin seç, kitabın ölçütleriyle kavramları, problemi, argümanı ve gerekçeyi çıkar; bu alıştırma hem performans görevine hem de sınavdaki paragraf sorularına hazırlar.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Varlık felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme

Çalışma taktikleri

  • Sekiz kavramı ayırt edici sözcükle eşle: töz “başka şeye bağlı değil”, öz “kimliği belirleyen değişmez özellik”, fenomen “bilinçte beliren”, idea “yalnız düşünceyle kavranan”.
  • Önce problemi bul: paragraf varlığın olup olmadığını mı, ne olduğunu mu tartışıyor? Nihilizm ve realizm birinci, diğer altı akım ikinci probleme aittir.
  • Platon ile Aristoteles ayrımında “ayrı dünya ve kopya” Platon'u, “madde ve form birlikte” Aristoteles'i gösterir.
  • Hegel ile Marx'ta diyalektik ortaktır; değişen şey tin ise Hegel, madde ise Marx.
  • “Önce var olur, sonra özünü belirler” ifadesi Sartre'ı, “bilinç ve paranteze alma” Husserl'i, “tekrar etmeyen olaylar” Whitehead'i işaret eder.
  • Ana madde cevaplarını sırasıyla tek satırda tekrar et: su, apeiron, hava, ateş, atom.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Varlık felsefesinde “başka bir şeye bağlı olmadan varlığını sürdüren temel varlık” anlamına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Fenomen
  2. B)Öz
  3. C)Töz
  4. D)Oluş
  5. E)Varoluş
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Başka bir şeye bağlı olmadan var olabilen temel varlık tözdür. Fenomen nesnelerin bilinçte beliren hâli, öz bir varlığın kimliğini belirleyen değişmez özellikler, oluş bir şeyin meydana gelme süreci, varoluş ise bir varlığın kendini gerçekleştirmesidir.

2. Aşağıda üç görüş verilmiştir. I. İnsan, düşünen ama yer kaplamayan ruh ile yer kaplayan ama düşünmeyen bedenden oluşur. II. Bir nesnenin değişmeyen özüne ulaşmak için ön yargılar ve rastlantısal nitelikler paranteze alınmalıdır; öz, insanın bilincindedir. III. Evren, her biri yalnızca bir kez yaşanan ve kendinden öncekinin sonucu, sonrakinin nedeni olan olaylardan oluşur. Bu görüşler aşağıdaki akımlarla hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

  1. A)I. Materyalizm, II. Fenomenoloji, III. Oluş felsefesi
  2. B)I. Düalizm, II. Fenomenoloji, III. Oluş felsefesi
  3. C)I. Düalizm, II. İdealizm, III. Varoluşçuluk
  4. D)I. Düalizm, II. Varoluşçuluk, III. Oluş felsefesi
  5. E)I. İdealizm, II. Fenomenoloji, III. Materyalizm
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B I, insanın ruh ve beden olmak üzere iki ayrı tözden oluştuğunu söyleyen Descartes'ın görüşüdür; bu düalizmdir, yalnız maddeyi kabul etmediği için materyalizm değildir. II, özün bilinçte olduğunu ve paranteze alma ile ulaşılacağını söyleyen Husserl'in görüşüdür; bu fenomenolojidir. III, evreni tekrar etmeyen ve birbirini izleyen olaylar olarak gören Whitehead'in görüşüdür; bu oluş felsefesidir. Üçünü doğru veren tek şık ikincisidir.

3. “Çevremizdeki her ağaç filizlenir, büyür ve sonunda kurur; yani ağaçların fiziksel yapısı değişir ve yok olur. Yine de bunların hepsine ‘ağaç’ dememizin sebebi, hepsinde bulunan, değişmeyen ve ancak akılla kavranabilen ortak bir özdür. Bu öz, tek tek ağaçlardan ayrı bir dünyada bulunmaz; her ağaç, değişen fiziksel yapısı ile bu özün birleşiminden oluşur.” Bu paragraftaki görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

  1. A)Platon
  2. B)Herakleitos
  3. C)Edmund Husserl
  4. D)Aristoteles
  5. E)Demokritos
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Paragrafta her varlığın değişen bir fiziksel yapı ile değişmeyen, akılla kavranan bir özün birleşiminden oluştuğu söyleniyor; bu Aristoteles'in madde ve form görüşüdür. Platon da değişmeyen ve akılla kavranan bir gerçeklikten söz eder ama onu duyular dünyasından ayrı bir idealar dünyasına yerleştirir; paragraf ise özün ayrı bir dünyada olmadığını açıkça belirtiyor. Husserl özü insanın bilincinde arar, Herakleitos her şeyin sürekli değiştiğini savunur, Demokritos ise her şeyi atomlarla açıklar.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki akımlar ve düşünürler şemasını DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel, paragraftan düşünür ve akım bulma soruları üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler