İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Felsefe, Mantık ve Argümantasyon: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Felsefe, Mantık ve Argümantasyon ünitesinde dil ve düşünme ilişkisini, akıl ilkelerini, akıl yürütmeyi, safsataları ve argüman yapısını öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Bu ünite, felsefenin kendine özgü aracını tanıtıyor: gerekçeye dayanan düşünme. Kitapta üç bölüm var: düşünme ve dil ilişkisi, mantık ve argümantasyonun temel kavramları, argümantasyonun yapısı. Anahtar kavramlar akıl yürütme, argüman, dil, düşünme, mantık, safsata ve tutarlılık. Ünitenin amacı sana mantık dersi vermek değil; bir görüşü gerekçelerle savunmayı, başkasının argümanını parçalarına ayırmayı ve hatalı akıl yürütmeyi fark etmeyi öğretmek.

İlk bölüm dil ile düşünme arasındaki ilişkiyi tartışıyor. Dil, duygu ve düşüncelerin sembollerle ifade edilmesidir; seslerden ve simgelerden oluşan, kendi kuralları olan, toplumsal ve sürekli değişen bir sistemdir. Düşünme ise anlam üretme, kavram oluşturma, karşılaştırma ve çıkarım yapma etkinliğidir; bazı düşünürler onu kişinin kendi kendisiyle yaptığı sessiz bir konuşma olarak niteler. Kitap bu ilişki hakkında üç görüş verir. Birinci görüşe göre dil ve düşünme özdeştir, dil olmadan düşünme gerçekleşemez. İkinci görüşe göre dil, aklın bir ürünüdür ve yalnızca düşünceyi ifade etmeye ve paylaşmaya yarayan bir araçtır; düşünme dile muhtaç değildir. Üçüncü görüş ise ikisinin birbirini etkilediğini ama birinin diğerine indirgenemeyeceğini savunur.

İkinci bölüm mantığın temel kavramlarını sırayla kurar. Önce akıl ilkeleri gelir: özdeşlik (bir terim akıl yürütme boyunca hep aynı anlamda kullanılmalıdır, A A'dır), çelişmezlik (bir yargı aynı anda hem doğru hem yanlış olamaz), üçüncü hâlin imkânsızlığı (bir yargı ya doğrudur ya yanlıştır, üçüncü bir seçenek yoktur) ve yeter-sebep (yeterli bir neden olmadan hiçbir yargı doğru, hiçbir olgu var olamaz). Ardından önerme gelir: doğru ya da yanlış olduğu söylenebilen, bir yargı bildiren cümle. Soru, emir, dilek ve istek cümleleri önerme değildir. Her önermede özne, yüklem ve bağ bulunur; birden fazla yargı içeren önermeye bileşik önerme denir ve ve, veya, ise, ancak ve ancak gibi bağlaçlarla kurulur. Doğruluk, önermenin bildirdiği yargının gerçeğe uygun olmasıdır.

Akıl yürütme, zihnin bilinenlerden bilinmeyene ulaşmak için yargılar arasında bağ kurmasıdır; kanıtlayan önermelere öncül, kanıtlanan önermeye sonuç denir. Kitap üç akıl yürütme türü verir: tümdengelim (genel bir yargıdan özel bir sonuca), tümevarım (gözlenen birçok örnekten genellemeye) ve analoji (bazı yönlerden benzeyen şeylerin başka yönlerden de benzeyeceğini kabul etme). Bir görüşü desteklemek ya da çürütmek için öne sürülen iddialar bütününe argüman, öncüllerin birbirini desteklemesine ve sonuçla uyumlu olmasına tutarlılık denir. Bölümün sonunda safsata işlenir: görünüşte ikna edici ama mantıksal olarak hatalı akıl yürütme. Kitapta altı tür var: otoriteye başvurma, adam karalama, cımbızlama, popülerliğe başvurma, nedensellik hataları ve yanlış analoji. Üçüncü bölüm ise bir argümanı mantıksal yapıya dönüştürmeyi öğretir: öncüller P1, P2, P3 diye, sonuç C harfiyle gösterilir; önce öncüller, sonra sonuç belirlenir, ardından sembolleştirme yapılır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Akıl ilkelerinde en sık karıştırılan ikili çelişmezlik ile üçüncü hâlin imkânsızlığıdır. Çelişmezlik, bir yargının aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağını söyler; üçüncü hâlin imkânsızlığı ise ikisinin dışında bir seçenek bulunmadığını. Birincisi “ikisi birden olamaz”, ikincisi “ikisinden biri olmak zorunda” diye akılda kalır. Özdeşlik ilkesinde ise sınavda en çok gelen durum, bir kelimenin argümanın başında bir anlamda, sonunda başka bir anlamda kullanılmasıdır. Yeter-sebep ilkesi bir yargıyı ya da olguyu dayanaksız bırakmamakla ilgilidir; paragrafta biri bir sonucu gerekçesiz ileri sürüyorsa bu ilkeyi düşün.

Önerme sorularında tuzak, yanlış bir yargıyı önerme saymamaktır. Bir cümlenin önerme olması için doğru olması gerekmez; doğru ya da yanlış diye değerlendirilebilmesi yeterlidir. Yanlış bilgi içeren bir haber cümlesi de önermedir, ama en masum görünen bir soru ya da dilek cümlesi önerme değildir. Akıl yürütme türlerinde ise yönü takip et: genelden özele gidiyorsa tümdengelim, tek tek örneklerden genele gidiyorsa tümevarım, bir şeyden ona benzeyen başka bir şeye aktarım yapıyorsa analoji. Bir aktarım hatalıysa, yani benzerlik iddia edilen sonucu taşımayacak kadar yüzeyselse, bu artık yanlış analoji safsatasıdır.

Safsatalarda her türü bir soruyla yakala. Kişinin söylediğine değil kendisine mi saldırılıyor? Adam karalama. Bir iddia yalnızca saygın bir kişi, kurum ya da gelenek söylediği için mi doğru kabul ediliyor? Otoriteye başvurma. Çoğunluğun beğenmesi doğruluk kanıtı gibi mi sunuluyor? Popülerliğe başvurma. Elverişli veriler seçilip karşıt veriler bilerek mi gizleniyor? Cımbızlama. İki olay yalnızca art arda geldiği için mi neden ve sonuç sayılıyor? Nedensellik hatası. İki şey yüzeysel bir benzerlik yüzünden mi aynı muameleyi hak ediyor sayılıyor? Yanlış analoji. Otoriteye başvurma ile cımbızlamayı ayırırken dikkat et: birincisinde dayanak kişinin saygınlığı, ikincisinde verinin bir kısmının gizlenmesidir.

Argüman yapısı sorularında sonucu bulmak için “bu nedenle, öyleyse, o hâlde, demek ki” gibi ifadeleri ara. Ama sonuç her zaman sonda değildir; bazen ilk cümle iddiadır ve ardından gelen cümleler onun gerekçeleridir. Böyle durumlarda kendine şunu sor: Hangi cümle diğerlerini desteklemek için değil, diğerleri tarafından desteklenmek için orada? O cümle sonuçtur. Kalan cümleler öncüldür.

Sınavdaki yeri ve diğer ünitelerle bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde felsefe, din kültürü ile birlikte yer alır ve felsefeden 5 soru sorulur; AYT Sosyal Bilimler 2 testinde ise felsefe grubu 12 soruyla ölçülür. Bu ünitenin kavramları iki açıdan değerlidir. Birincisi, akıl ilkeleri, önerme, akıl yürütme türleri ve safsatalar doğrudan soru konusu olabilir. İkincisi, felsefe sorularının çoğu bir paragraf verip ondaki görüşü, gerekçeyi ya da düşünürün varsayımını bulmanı ister; bu ise tam olarak argüman çözümleme becerisidir. Paragrafta sonucu ve öncülleri hızlıca ayırabiliyorsan diğer ünitelerin sorularında da büyük zaman kazanırsın. Gelecek yıllarda kapsamın nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından takip et.

9. sınıfta ayrı bir felsefe dersi yok, ama paragraf sorularından ana düşünce ile yardımcı düşünceleri ayırmaya alışkınsın; argümanın sonucu ile öncülleri arasındaki ilişki buna çok benzer. Bir önceki ünitede felsefi düşüncenin rasyonel, tutarlı ve sistemli olduğunu gördün; bu ünite, o özelliklerin pratikte nasıl sağlandığını gösteriyor. Sonraki ünitelerde bu araçları sürekli kullanacaksın. Varlık felsefesinde bir düşünürün görüşünü ve onu destekleyen gerekçeyi ayırman, bilgi felsefesinde tümevarım ile tümdengelimi tanıman, ahlak ve siyaset felsefesinde bir argümanın tutarlı olup olmadığına karar vermen gerekecek.

11. sınıf felsefe kitabında hayatın anlamı, akıl ve inanç, hukuk ve felsefe gibi üniteler var ve bu ünitelerdeki görüşler de karşıt argümanlar biçiminde tartışılıyor. Bu yıl argümanı P ve C ile sembolleştirmeyi alışkanlık hâline getirirsen, ileride karşına çıkan uzun felsefi metinleri de iskeletine indirerek okuyabilirsin.

Önerilen çalışma sırası

Önce dil ile düşünme ilişkisine dair üç görüşü birer cümleyle yaz ve her birine kendi uydurduğun birer destekleyici gerekçe ekle. Ardından akıl ilkelerine geç: her ilke için bir uygun bir de ilkeyi ihlal eden örnek kur. İhlal örnekleri, sınavda karşına çıkacak durumlara uygun örneklerden çok daha fazla benzer.

İkinci adımda gazete, sosyal medya ya da ders kitaplarından on cümle seç ve her birinin önerme olup olmadığına karar ver; önerme olanların basit mi bileşik mi, olumlu mu olumsuz mu olduğunu da yaz. Sonra akıl yürütme türleri için her birinden üç örnek üret. Üçüncü adımda reklam ve tartışma programlarında gördüğün ikna denemelerini altı safsata türüne göre sınıflandır; bu, safsataları ezberlemenin en kalıcı yoludur. Son adımda kısa argümanlar bul ya da yaz, her birini P1, P2 ve C olarak ayır, sonra aynı argümanı anlamını bozmadan farklı cümlelerle yeniden kur. Sonucun başta olduğu argümanlarla da mutlaka çalış.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Mantık ve argümantasyonda kullanılan temel kavramları yorumlayabilme

Çalışma taktikleri

  • Çelişmezlik için “ikisi birden olamaz”, üçüncü hâlin imkânsızlığı için “ikisinden biri olmak zorunda” kısaltmasını kullan.
  • Önerme sorularında doğruluğa değil, cümlenin doğru ya da yanlış diye değerlendirilebilir olup olmadığına bak; yanlış bilgi içeren haber cümlesi de önermedir.
  • Akıl yürütmede yönü işaretle: genelden özele tümdengelim, örneklerden genele tümevarım, benzerden benzere analoji.
  • Her safsata türünü tek bir soruyla yakala: kişiye mi saldırıyor, saygınlığa mı dayanıyor, çoğunluğa mı sığınıyor, veri mi gizliyor, art ardalığı neden mi sayıyor, yüzeysel benzerlik mi kuruyor?
  • Argümanda sonucu bulmak için “bu nedenle, öyleyse, demek ki” ifadelerini ara; bulamazsan diğer cümlelerce desteklenen cümleyi seç.
  • Gördüğün her reklamı bir safsata avı olarak oku ve hangi türe girdiğini not et.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir tartışmada Can, “özgürlük” kelimesini önce “yasaların tanıdığı haklara sahip olmak” anlamında kullanıyor. Konuşmasının sonunda ise aynı kelimeyi “hiçbir kurala bağlı olmadan istediğini yapabilmek” anlamında kullanarak bir sonuca varıyor. Can'ın akıl yürütmesinde aşağıdaki akıl ilkelerinden hangisine uyulmamıştır?

  1. A)Özdeşlik ilkesi
  2. B)Çelişmezlik ilkesi
  3. C)Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi
  4. D)Yeter-sebep ilkesi
  5. E)Hiçbiri; akıl yürütme akıl ilkelerinin tümüne uygundur.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Özdeşlik ilkesine göre bir akıl yürütmede bir terime başta hangi anlam verildiyse akıl yürütme boyunca o anlamda kullanılmalıdır. Can “özgürlük” terimini başta bir anlamda, sonda başka bir anlamda kullandığı için özdeşlik ilkesine uymamıştır. Çelişmezlik bir yargının aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağıyla, üçüncü hâlin imkânsızlığı yargının ya doğru ya yanlış olmasıyla, yeter-sebep ise yargının gerekçesiyle ilgilidir. Bir ilke açıkça çiğnendiği için son şık da yanlıştır.

2. “Okul bahçesine ağaç dikilmelidir. Ağaçlar yaz aylarında gölge sağlar ve gölgede vakit geçiren öğrenciler sıcaktan daha az etkilenir. Ayrıca ağaçlar havadaki tozu tutarak daha temiz bir ortam oluşturur.” Bu argüman mantıksal yapıya dönüştürüldüğünde sonuç (C) aşağıdakilerden hangisi olur?

  1. A)Ağaçlar yaz aylarında gölge sağlar.
  2. B)Gölgede vakit geçiren öğrenciler sıcaktan daha az etkilenir.
  3. C)Ağaçlar havadaki tozu tutar.
  4. D)Okul bahçesine ağaç dikilmelidir.
  5. E)Öğrenciler temiz havada vakit geçirmelidir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Sonuç, diğer önermeler tarafından desteklenen iddiadır. Gölge sağlama, öğrencilerin sıcaktan daha az etkilenmesi ve tozun tutulması, ağaç dikilmesi gerektiği iddiasını desteklemek için öne sürülmüş öncüllerdir (P1, P2, P3). Bu argümanda sonuç başta yer alıyor: “Okul bahçesine ağaç dikilmelidir.” Son şıktaki yargı ise argümanda hiç ileri sürülmemiştir.

3. Aşağıda üç farklı akıl yürütme verilmiştir. I. “Bu çalışma programı kesinlikle işe yarar; bu ay sosyal medyada en çok paylaşılan program oldu.” II. “Kantin fiyatlarını eleştiren öğrenciyi dinlemeyin; o zaten ödevlerini hiç zamanında teslim etmeyen biri.” III. “Uğurlu kalemimle girdiğim iki sınavdan da yüksek not aldım; demek ki notlarımın yüksek olmasının nedeni bu kalem.” Bu akıl yürütmelerde yapılan safsatalar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

  1. A)I. Popülerliğe başvurma, II. Adam karalama, III. Nedensellik hatası
  2. B)I. Otoriteye başvurma, II. Adam karalama, III. Nedensellik hatası
  3. C)I. Popülerliğe başvurma, II. Cımbızlama, III. Nedensellik hatası
  4. D)I. Popülerliğe başvurma, II. Adam karalama, III. Yanlış analoji
  5. E)I. Cımbızlama, II. Otoriteye başvurma, III. Yanlış analoji
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A I'de programın doğruluğu çok kişi tarafından paylaşılmasına dayandırılıyor; bu popülerliğe başvurmadır, saygın bir uzmana dayanılmadığı için otoriteye başvurma değildir. II'de eleştirinin içeriği değil eleştiren kişi hedef alınıyor; bu adam karalamadır, veri seçimi söz konusu olmadığı için cımbızlama değildir. III'te kalem ile not arasında yalnızca art arda gelmeleri yüzünden neden ve sonuç bağı kuruluyor; bu nedensellik hatasıdır, iki şey arasında benzerlik kurulmadığı için yanlış analoji değildir.

Kendi notundan soru üret

Defterine yazdığın akıl ilkeleri ve safsata türleri özetini DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel argüman çözümleme ve safsata bulma soruları üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler