İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Siyaset Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Siyaset Felsefesi ünitesinde devletin kökenini, iktidarın meşruiyetini, otorite türlerini, ideal düzen ve ütopyaları öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 10. sınıf felsefe kitabında Siyaset Felsefesi ünitesi iki bölümden oluşuyor: önce alanın konusu ve temel kavramları, ardından üç temel problem. Ünitenin çıkış sorusu çok gündelik: İnsanlar neden bir arada yaşar, bir arada yaşarken neden bir düzene ve bir yönetime ihtiyaç duyar? Siyaset felsefesi bu soruyu devletin doğası, toplumun nasıl yönetilmesi gerektiği ve yöneten ile yönetilen arasındaki ilişki üzerinden sorgular. Kelime kökenini de bil: Arapça siyaset sözcüğü devlet işlerinin yürütülmesini, Batı dillerindeki politika sözcüğü ise Antik Çağ'daki polis denen şehir devletlerinin yönetimini anlatır. Aristoteles siyaseti yurttaşları ilgilendiren konular ve devlet yönetimi olarak tanımlar.

Ünitenin anahtar kavramları sekiz tane: adalet, birey, devlet, eşitlik, iktidar, özgürlük, toplum ve ütopya. Bunları ezberlemek yerine birbirinden ayırarak öğren. Toplum, ortak değerleri paylaşan büyük insan topluluğudur; birey ise bu topluluğu oluşturan, kendi kimliği olan tekil insandır. Devlet, belli sınırları olan bir toprak üzerinde egemenlik kuran en büyük siyasi örgütlenmedir. İktidar, bir kişinin ya da grubun iradesini başkalarına kabul ettirebilme gücüdür ve gerektiğinde zor kullanmayı da içerir. Adalet herkese hakkı olanı vermek, eşitlik herkesin aynı hak ve değere sahip olması, özgürlük ise insanın kendi iradesiyle seçim yapıp eyleyebilmesidir. Ütopya da gerçekleşmesi arzulanan kusursuz düzen tasarımıdır.

İkinci bölümde üç problem işleniyor. Birincisi devletin kökeni: Devlet doğal mı, yapay mı? Doğal devlet yaklaşımında devlet, insanın iyi ve mutlu yaşaması için zorunlu bir kurumdur; bu görüşte Platon, Farabi ve İbni Haldun yer alır. Platon ve Farabi devleti, organları farklı işler gören bir bedene benzetir; Platon yöneticiler, askerler ve işçiler diye üç kesimden söz eder, Farabi ise en tepeye erdemli bir hükümdarı koyar. İbni Haldun'a göre devlet, asabiyet denen dayanışma gücüyle bir topluluğun diğerleri üzerinde egemenlik kurmasıyla doğar ve zayıfı güçlüye karşı korur. Yapay devlet yaklaşımında ise devlet, insanların belirsiz ve güvensiz doğa hâlinden kurtulmak için yaptığı toplumsal sözleşmenin ürünüdür. Hobbes, doğa hâlindeki acımasızlıktan kaçan insanların haklarını Leviathan denen güçlü bir yapıya devrettiğini söyler. Locke, doğa hâlinde özgür ve eşit olan insanların yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını korumak için sözleşme yaptığını savunur. Rousseau ise genel iradeye dayanan sözleşmenin amacını bireyin özgürlüğünü korumak olarak görür.

İkinci problem iktidarın kaynağı ve meşruiyetidir. Burada iktidar ile otorite arasındaki farkı iyi kavra: Otorite, meşru yani haklı ve kabul görmüş iktidardır. İnsanlar otoriteye yalnızca zorlandıkları için değil, onu haklı buldukları için uyar; meşruiyeti olmayan iktidar ise yalnızca zorla ayakta kalır ve uzun vadede istikrarsızlaşır. Kitap üç otorite biçimi sayar. Geleneksel otorite gücünü yazılı olmayan gelenek ve inançlardan alır, yönetim soy yoluyla geçer ve değişime direnir. Karizmatik otorite liderin olağanüstü kişisel niteliklerine duyulan inançtan doğar; lider giderse ya da bu niteliklerini yitirdiğine inanılırsa meşruiyet hızla zayıflar. Akılsal otorite ise anayasa ve yasalara dayanır; insanlar kişiye değil makama ve kurala uyar, yöneticiler belirli bir süre görev yapar. Üçüncü problem ideal düzen ve ütopyalardır. İdeal düzenin mümkün olmadığını düşünen anarşizm, otoritenin olmadığı ve özgürlüğe dayalı bir toplum arar. İdeal düzeni mümkün görenler ise üç ölçüt önerir: özgürlük temelli, eşitlik temelli ve adalet temelli yaklaşım. Ütopya kavramını ilk kullanan Thomas More'dur; ilk ütopya sayılan eser ise Platon'un Devlet'idir. Distopya bunun tersi olarak baskının, korkunun ve eşitsizliğin egemen olduğu toplumu anlatır.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitedeki soruların çoğu bir görüş metnini verip onu doğru düşünüre ya da doğru yaklaşıma bağlamanı ister. Doğal ve yapay devlet ayrımında anahtar ipucu sözleşme ve doğa hâli kavramlarıdır. Metinde insanların güvensiz bir ortamdan kurtulmak için anlaştığı, haklarını devrettiği ya da bir sözleşme yaptığı geçiyorsa yapay devlet yaklaşımındasın ve aday düşünürler Hobbes, Locke ve Rousseau'dur. Metin devleti bir organizmaya, bedene ya da insanın doğasından gelen bir zorunluluğa bağlıyorsa doğal devlet yaklaşımındasın. Üç sözleşmeciyi birbirinden ayırmak için doğa hâline bak: Hobbes'ta doğa hâli acımasız bir güç savaşıdır ve çözüm sınırsız güçteki Leviathan'dır; Locke'ta doğa hâli özgür ve eşittir, devlet doğal hakları korumak için kurulur; Rousseau'da ise vurgu genel irade ve özgürlüğün korunmasıdır.

En sık yapılan hata, iktidar ile otoriteyi eş anlamlı sanmaktır. Her otorite bir iktidardır ama her iktidar otorite değildir; aradaki fark meşruiyettir. Soruda halkın bir yönetime korktuğu için uyduğu anlatılıyorsa bu otorite değil çıplak iktidardır. İkinci hata, otorite türlerini yönetimin adına bakarak seçmektir. Bir krallık bile metinde yazılı anayasaya bağlı anlatılıyorsa akılsal otoriteye yaklaşır. Asıl soru şudur: İnsanlar neye itaat ediyor? Soya ve töreye ise geleneksel, liderin kişiliğine ise karizmatik, yazılı kurala ve makama ise akılsal otoritedir. Karizmatik otoritede meşruiyetin lidere bağlı olduğunu ve liderle birlikte sarsıldığını unutma.

Üçüncü hata ideal düzen yaklaşımlarında yapılır. Özgürlük temelli yaklaşım bireyin çıkarını devletin çıkarından üstün tutar ve devletin en az müdahalesini ister. Eşitlik temelli yaklaşım eşitliğin üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle sağlanacağını ve özgürlüğün eşitlikten sonra geleceğini savunur. Adalet temelli yaklaşım ise sosyal devlet ilkesiyle özgürlük ve eşitliği dengelemeye çalışır; kaynakların adil dağıtılmasını ve yoksulların ortalama bir yaşam standardına ulaşmasını ister, ama bireyin kendini geliştirme özgürlüğünü de korur. Bir metinde hem yeniden dağıtım hem bireysel gelişim özgürlüğü birlikte savunuluyorsa doğru cevap adalet temelli yaklaşımdır. Anarşizmi de bu üçünden biri sanma: Anarşizm ideal düzenin devletle kurulabileceğini reddeder.

Argüman çözümleme sorularında genellikle bir tartışma metni verilir ve hangi ifadenin hangi görüşü desteklediği ya da hangi gerekçenin bir iddiayı zayıflattığı sorulur. Önce iddiayı, sonra gerekçeyi ayır; ardından gerekçenin sonuca gerçekten bağlanıp bağlanmadığını kontrol et. Güvenlik ile özgürlük arasındaki gerilim, bu ünitenin en sevilen tartışma konularındandır.

Sınavdaki yeri ve diğer ünitelerle bağı

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testindeki felsefe grubunda ise 12 soruyla yer alıyor. Siyaset felsefesi, düşünür ile görüşü eşleştirme ve kısa bir metindeki argümanı yorumlama becerisini doğrudan ölçtüğü için bu iki testte de işine yarar. Gelecek yıllarda sınav kapsamının nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından izle; ama doğal ve yapay devlet ayrımı ile otorite türleri, hangi soru biçiminde olursa olsun kalıcı bilgidir.

Bu ünite, aynı yılın önceki üniteleriyle sıkı bağlı. Ahlak Felsefesi ünitesinde gördüğün iyi ve doğru eylem tartışması, burada adil bir toplumun nasıl kurulacağı sorusuna dönüşür. Mantık ve Argümantasyon ünitesinde öğrendiğin öncül ve sonuç ayrımı ise metin inceleme sorularının temelidir. Tarih dersinde gördüğün eski Türk devletlerindeki kut anlayışı, töre ve toy meclisleri de otorite türlerini somut örneklerle düşünmen için iyi bir zemin sunar; aynı yönetimde birden fazla meşruiyet kaynağının iç içe geçebildiğini fark etmek seni zor sorularda öne geçirir.

Önerilen çalışma sırası

Önce sekiz anahtar kavramı kendi cümlelerinle tanımla ve her birine gündelik bir örnek bul. Ardından iki sütunlu bir tablo hazırla: solda doğal devlet görüşündeki Platon, Farabi ve İbni Haldun, sağda yapay devlet görüşündeki Hobbes, Locke ve Rousseau. Her isme tek cümlelik ayırt edici bir ipucu yaz. Sonra üç otorite türünü itaatin nesnesine göre karşılaştır ve son olarak ideal düzen yaklaşımlarını anarşizmle birlikte bir şemada topla. Her aşamadan sonra bir görüş metni okuyup hangi düşünüre ait olabileceğini gerekçesiyle söylemeye çalış.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Siyaset felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme

Çalışma taktikleri

  • Metinde sözleşme, doğa hâli ya da hak devri geçiyorsa yapay devlet yaklaşımına, beden ve organ benzetmesi geçiyorsa doğal devlet yaklaşımına yönel.
  • Otorite türünü bulmak için 'İnsanlar neye itaat ediyor?' diye sor: soya ve töreye, liderin kişiliğine ya da yazılı kurala ve makama.
  • İktidar ile otorite arasındaki tek farkın meşruiyet olduğunu kartına büyük harfle yaz.
  • Hobbes, Locke ve Rousseau'yu doğa hâline bakışlarıyla ayır: acımasızlık, özgür ve eşit yaşam, genel irade.
  • İdeal düzen yaklaşımlarını devletin müdahale düzeyine göre sırala: özgürlük temelli en az, adalet temelli dengeleyici, eşitlik temelli ortak mülkiyetçi.
  • Ütopya ve distopya özelliklerini karşılıklı iki liste hâlinde yaz; her maddenin tersini diğer listede bulabilmelisin.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir düşünüre göre insanlar doğa hâlinde özgür ve eşit yaşar. Ancak yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklarını güvence altına almak için aralarında bir sözleşme yaparak yasaları ve bu yasaları uygulayacak bir otoriteyi kurarlar. Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

  1. A)Platon
  2. B)Farabi
  3. C)İbni Haldun
  4. D)John Locke
  5. E)Thomas More
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Metin devleti sözleşmeyle kurulan yapay bir kurum olarak görüyor; bu, yapay devlet yaklaşımıdır. Seçeneklerde Platon, Farabi ve İbni Haldun doğal devlet görüşündedir; Thomas More ütopya kavramıyla anılır. Doğa hâlinin özgür ve eşit olması ile yaşam, özgürlük, mülkiyet haklarının korunması vurgusu Locke'a aittir.

2. Üç farklı toplumda yönetime itaat şöyle anlatılıyor: I. Halk, yöneticiye atalarından gelen töre gereği ve belli bir aileden geldiği için uyar; yönetim babadan oğula geçer. II. Halk, liderini olağanüstü ve kurtarıcı biri olarak gördüğü için emirlerini sorgulamadan yerine getirir; lider ölünce düzen sarsılır. III. Vatandaşlar, yöneticinin kişiliğine değil anayasada tanımlanmış makamına uyar; yönetici belirli bir süre için görev yapar ve kendisi de yasalarla sınırlıdır. Bu toplumlardaki otorite türleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

  1. A)Karizmatik, geleneksel, akılsal
  2. B)Geleneksel, karizmatik, akılsal
  3. C)Akılsal, karizmatik, geleneksel
  4. D)Geleneksel, akılsal, karizmatik
  5. E)Karizmatik, akılsal, geleneksel
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B I'de meşruiyet yazılı olmayan gelenekten ve soydan geliyor: geleneksel otorite. II'de meşruiyet liderin kişisel niteliklerine duyulan inançtan doğuyor ve lider gidince zayıflıyor: karizmatik otorite. III'te itaat kişiye değil makama ve yazılı kurala yöneliyor, yönetici de yasayla sınırlı: akılsal otorite.

3. Bir düşünür şunu savunuyor: 'Yoksulluk içindeki biri için ifade ya da girişim özgürlüğü yalnızca kâğıt üzerinde kalır. Bu yüzden devlet, imkânlarını yurttaşlar arasında adil biçimde dağıtmalı ve en yoksulun bile ortalama bir yaşam standardına ulaşmasını sağlamalıdır. Ancak devlet herkesin ne yapacağına karar verirse insanlar kendilerini geliştiremez; bireyin kendi yolunu seçme özgürlüğü de korunmalıdır.' Bu düşünürün görüşü hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A)Devletin bireyin yaşamına olabildiğince az müdahale etmesi gerektiğini savunan özgürlük temelli yaklaşımı benimsemektedir.
  2. B)Eşitliğin ancak üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle sağlanabileceğini savunan eşitlik temelli yaklaşımı benimsemektedir.
  3. C)Siyasi otoritenin bulunmadığı bir toplum düzenini savunan anarşist bir tutum sergilemektedir.
  4. D)Eşitlik ile özgürlüğü sosyal devlet anlayışıyla dengelemeye çalışan adalet temelli yaklaşımı benimsemektedir.
  5. E)Devletin, insanın mutluluğu için zorunlu olan doğal bir kurum olduğunu temellendirmektedir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Düşünür kaynakların devlet eliyle adil dağıtılmasını istiyor; bu, en az müdahaleyi savunan özgürlük temelli yaklaşımla (A) ve devleti reddeden anarşizmle (C) uyuşmaz. Ortak mülkiyetten hiç söz etmiyor, tersine bireyin seçim özgürlüğünü koruyor; bu yüzden B de değil. Devletin kökeni konusunda bir iddia yok, E metinden çıkmaz. Yeniden dağıtım ile bireysel özgürlüğü birlikte savunmak, eşitlik ve özgürlüğü dengeleyen adalet temelli yaklaşımdır.

Kendi notundan soru üret

Siyaset felsefesi defterindeki düşünür tablosunu ya da otorite türleri özetini DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel görüş eşleştirme ve argüman çözümleme soruları üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler