İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Bilim Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Bilim Felsefesi ünitesinde bilimsel yöntemi, klasik ve çağdaş bilim anlayışını, Carnap, Popper ve Kuhn'un görüşlerini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 10. sınıf felsefe kitabının son ünitesi olan Bilim Felsefesi iki bölümden oluşuyor: önce alanın konusu ve temel kavramları, ardından iki temel problem, yani bilimin ne olduğu ve bilimin yöntemi. Bilim, doğadaki olay ve olguları sistemli bir yöntemle açıklama çabasıdır; bilim felsefesi ise bilimi konu edinen ve onun üzerine düşünen felsefe disiplinidir. Bilim insanı olayları açıklamaya çalışırken bilim felsefecisi bir adım geri çekilip bilimin ne olduğunu, bilimsel bilginin özelliklerini ve bilimin değerini sorgular. Kitap, bilim ile felsefenin ilişkisinin İlk Çağ'a uzandığını, bilimin 18. yüzyıla kadar felsefenin bir parçası sayıldığını, farklı bir yöntem gerektiği düşüncesiyle bilimlerin zamanla felsefeden ayrıldığını ve 19. yüzyılda felsefenin bilimi sorgulamaya başlamasıyla bilim felsefesinin doğduğunu anlatır.

Ünitenin anahtar kavramları yedi tane: bilim, bilimsel yöntem, gözlem, hipotez, yasa, kuram ve paradigma. Bunları bilimsel yöntemin akışı içinde öğrenmek en kolayıdır. Önce konuyla ilgili veri toplamak için gözlem yapılır. Gözlemlere dayanarak deneyle sınanabilecek bir öngörü, yani hipotez kurulur. Hipotez deneylerle sınanır; kitaba göre deneylerle doğrulanan hipotez yasa hâlini alır. Yasaların ve henüz doğruluğu kanıtlanmamış hipotezlerin bir arada kullanıldığı kapsamlı açıklamalar ise kuram adını alır. Paradigma, bilim insanlarının benimsediği ve olaylara bakışlarını belirleyen genel kabuldür. Kitap bu kavramları evrenin oluşumu örneğiyle bağlar: Durağan evren anlayışı yeni sorular karşısında yetersiz kalınca yerini genişleyen evren anlayışına bırakmıştır.

Bilimsel etkinliği somutlaştırmak için kitap üç deneye yer verir. İbnülheysem karanlık odaya küçük bir delikten giren ışığı farklı kaynaklarla inceleyerek ışığın doğrusal yayıldığını ve ters görüntü oluştuğunu belirlemiş; bu düzenek karanlık oda (camera obscura) olarak anılmıştır. Osmanlı döneminin astronomu Takiyüddin, boru ve delikli levha ile yaptığı deneyde ışığın kaynağın hem bütününden hem de her parçasından yayıldığını göstermiştir. Solomon Asch ise grup baskısının açık bir algı yargısını nasıl etkilediğini laboratuvar deneyleriyle incelemiştir. Üç örneğin ortak noktası, bir gözlemden yola çıkıp bir soruyu kontrollü biçimde sınamak ve sonucu tekrarlanabilir kılmaktır. Bu sayede bilimin yalnızca doğa bilimleriyle sınırlı olmadığını, insan davranışının da bilimsel yöntemle incelenebildiğini görürsün.

İkinci bölümde bilimin ne olduğu problemi iki anlayışla ele alınır. Klasik bilim anlayışı pozitivizm (olguculuk) çizgisinde gelişir: Bilim yalnız deney ve gözlemle incelenebilen olgularla uğraşır, bilim denince doğa bilimleri anlaşılır, yöntem tümevarımdır, bilim nesneldir ve bilim insanının değerlerinden bağımsızdır, doğrusal ilerler, sonunda insanlığın tüm sorunlarını çözer ve amacı insanlığa fayda sağlamaktır. 20. yüzyılda bu anlayışın eleştirisiyle doğan çağdaş bilim anlayışı ise doğa bilimleri dışında da bilimler olduğunu, bilimin fayda sağlamaktan çok bilgi ihtiyacını karşıladığını, sınırsız bir güce sahip olmadığını, bilim insanından bağımsız olmadığını ve genel kabullerin değişmesiyle ilerlediğini savunur. Bu bölüm ayrıca bilimi sözde bilimden ayırmanın önemine değinir: Sözde bilim bilimsel görünse de iddiaları bilimsel yöntemle test edilemez ve yanlışlanamaz. Bilimin yöntemi probleminde ise üç düşünür öne çıkar. Carnap'a göre bilimsel bilgi anlamlı ve doğrulanabilir olmalıdır; doğrulama doğrudan gözlemle ya da araç ve laboratuvar yardımıyla dolaylı olarak yapılır, deney ve gözlemle doğrulanamayan önermeler metafiziktir. Popper doğrulamayı eleştirir; bilgi doğrulanamaz ama yanlışlanabilir, bilimsel bilgi yanlışlanana kadar geçici olarak doğru kabul edilir. Kuhn ise bilimin paradigma değişimleriyle ilerlediğini, olağan bilim döneminden bunalımla olağanüstü bilim dönemine ve oradan yeni bir paradigmaya geçildiğini anlatır.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin soruları büyük ölçüde iki türde gelir: bir görüşü Carnap, Popper ya da Kuhn'a bağlama ve bir yargının klasik mi çağdaş mı bilim anlayışına ait olduğunu belirleme. Üç düşünürü ayırmak için anahtar sözcüklere bak. Anlamlılık, doğrulanabilirlik, doğrudan ve dolaylı doğrulama, metafiziğin reddi Carnap'ı gösterir. Yanlışlanabilirlik, geçici doğruluk, tek bir aykırı örneğin genel bir önermeyi çürütmesi Popper'ı gösterir. Paradigma, olağan ve olağanüstü bilim, bunalım ve yeni kabule karşı direnç Kuhn'u gösterir. En sık yapılan hata Popper ile Carnap'ı karıştırmaktır: İkisi de bilimi metafizikten ayırmaya çalışır ama Carnap ölçütü doğrulamada, Popper yanlışlamada arar.

Kuhn'da dikkat etmen gereken nokta, bilimin birikerek düz bir çizgide ilerlemediğidir. Bu yüzden 'bilim, her yeni bilgiyi eskisinin üzerine ekleyerek sürekli ilerler' biçimindeki bir yargı Kuhn'a değil klasik bilim anlayışına uyar. Olağan bilim döneminde paradigma sorulara cevap verebilir; cevap veremediği sorular biriktiğinde bunalım ve olağanüstü bilim dönemi başlar. Soru kökünde 'mevcut kabul açıklama gücünü yitirdi, bilim insanları arasında tartışma büyüdü' gibi bir ifade görürsen olağanüstü bilim dönemini düşün.

Klasik ve çağdaş bilim anlayışı sorularında ölçüt olarak dört başlığı kullan: konu, amaç, nesnellik ve ilerleme. Klasik anlayışta konu yalnız gözlenebilir olgular, amaç fayda, bilim insanından bağımsız nesnellik ve doğrusal ilerleme vardır. Çağdaş anlayışta konu doğa bilimleriyle sınırlı değildir, amaç bilgi ihtiyacıdır, bilim insanı bilimin belirleyici unsurudur ve ilerleme genel kabullerin değişmesiyle olur. Kavram sorularında ise hipotez ile yasayı ayırırken sınanma durumuna bak: Hipotez henüz sınanacak bir öngörüdür, yasa ise sınanıp doğrulanmış genel ifadedir. Sözde bilim sorularında belirleyici ölçüt, iddianın test edilip yanlışlanabilir olup olmadığıdır; uzun süredir kullanılması ya da bazı öngörülerin tutması bir alanı bilimsel yapmaz.

Sınavdaki yeri ve diğer ünitelerle bağı

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testindeki felsefe grubunda ise 12 soruyla yer alıyor. Bilim felsefesi, kısa bir görüş metnini doğru düşünüre bağlama ve iki yaklaşımı karşılaştırma becerisini ölçtüğü için her iki testte de kullanabileceğin bir birikim sağlar. Gelecek yıllarda sınav kapsamının nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından izle.

Bu ünite, aynı yılın önceki üniteleriyle doğrudan bağlıdır. Bilgi Felsefesi ünitesinde gördüğün bilginin kaynağı ve doğruluk tartışması, burada bilimsel bilginin nasıl üretildiği ve nasıl sınandığı sorusuna dönüşür. Mantık ve Argümantasyon ünitesinde öğrendiğin akıl yürütme türleri, klasik anlayışın tümevarıma dayanmasını ve Popper'ın tek bir aykırı örnekle genel bir önermeyi çürütmesini anlamanı kolaylaştırır. Din Felsefesi ünitesinde evrenin başlangıcı tartışmasında karşılaştığın büyük patlama anlayışı ise burada bir paradigma değişimi örneği olarak yeniden karşına çıkar. Fen derslerinde yaptığın her deney de bu ünitedeki bilimsel yöntem aşamalarının uygulamasıdır.

Önerilen çalışma sırası

Önce bilimsel yöntemin aşamalarını gözlemden kurama uzanan bir akış şeması olarak çiz ve her kavramın yanına kendi kurduğun bir örnek yaz. Ardından klasik ve çağdaş bilim anlayışını konu, amaç, nesnellik ve ilerleme başlıklarıyla bir tabloda karşılaştır. Sonra Carnap, Popper ve Kuhn için ayrı kartlar hazırla; her karta ana kavramı, bir örneği ve öbür ikisinden farkını yaz. En son bilim ile sözde bilimi ayıran ölçütü birkaç gündelik iddia üzerinde dene. Tekrar yaparken bir görüş cümlesi okuyup hangi düşünüre ya da anlayışa ait olduğunu gerekçesiyle söyle.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Bilim felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme

Çalışma taktikleri

  • Carnap, Popper ve Kuhn'u tek kelimeyle kodla: doğrulama, yanlışlama, paradigma.
  • Klasik ve çağdaş bilim anlayışını konu, amaç, nesnellik ve ilerleme başlıklarıyla dört satırlık bir tabloda karşılaştır.
  • 'Bilim düz bir çizgide birikerek ilerler' yargısını gördüğünde klasik anlayışı, 'genel kabuller değişerek ilerler' yargısını gördüğünde çağdaş anlayışı ve Kuhn'u düşün.
  • Bir alanın bilim olup olmadığına karar verirken iddiasının test edilip yanlışlanabilir olup olmadığını sor; yaygınlık ya da eskilik ölçüt değildir.
  • Carnap'ın doğrulama türlerini ayırırken çıplak gözle bakmak yetiyor mu, yoksa araç ya da laboratuvar mı gerekiyor diye sor.
  • Bilimsel yöntem kavramlarını kendi seçtiğin bir deney üzerinden gözlem, hipotez, deney, yasa sırasıyla anlat.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir düşünüre göre 'Bütün kargalar siyahtır.' gibi genel bir önermeyi kesin olarak doğrulamak için geçmişte, bugün ve gelecekte yaşayan bütün kargaları gözlemek gerekir; buna ise ne zaman ne de imkân yeter. Buna karşılık siyah olmayan tek bir karganın gözlenmesi önermeyi çürütmeye yeter. Bu nedenle bilimsel bilgi, çürütülene kadar geçici olarak doğru kabul edilir. Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

  1. A)Rudolf Carnap
  2. B)Karl Popper
  3. C)Thomas Samuel Kuhn
  4. D)Bertrand Russell
  5. E)İbnülheysem
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Metin, genel önermelerin doğrulanamayacağını ama tek bir aykırı gözlemle yanlışlanabileceğini ve bilimsel bilginin geçici olarak doğru sayıldığını söylüyor. Bu, doğrulama yerine yanlışlanabilirliği ölçüt alan Popper'ın görüşüdür. Carnap ölçütü doğrulamada arar, Kuhn bilimi paradigma değişimiyle açıklar.

2. Bir bilim alanında uzun süre kabul gören genel bir açıklama, yeni gözlemlerle ortaya çıkan soruları cevaplayamaz hâle gelir. Bilim insanları arasında belirsizlik ve yoğun tartışmaların yaşandığı bir dönem başlar. Önerilen yeni açıklama önce dirençle karşılanır, bir süre sonra ise benimsenir. Thomas Samuel Kuhn'un kavramlarıyla düşünüldüğünde, metinde anlatılan belirsizlik ve yoğun tartışma dönemi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Olağan bilim dönemi
  2. B)Olağanüstü bilim dönemi
  3. C)Yanlışlama süreci
  4. D)Dolaylı doğrulama
  5. E)Hipotez kurma aşaması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Kuhn'a göre bir paradigmanın sorulara cevap verebildiği dönem olağan bilim dönemidir; burada ise paradigma cevap veremez hâle gelmiş ve bunalım başlamıştır. Bunalımla başlayıp yeni paradigmanın kabulüyle biten dönemin adı olağanüstü bilim dönemidir. Yanlışlama Popper'ın, dolaylı doğrulama Carnap'ın kavramıdır; hipotez kurma ise bilimsel yöntemin bir aşamasıdır, Kuhn'un dönem adlarından biri değildir.

3. Aşağıdaki üç önerme veriliyor: I. Bahçedeki gülün yaprakları yeşildir. II. Kandaki alyuvarlarda hemoglobin bulunur. III. Görünen her varlığın ardında duyularla ve deneyle kavranamayan, değişmeyen bir öz vardır. Rudolf Carnap'ın görüşüne göre bu önermeler sırasıyla nasıl nitelendirilir?

  1. A)Doğrudan doğrulanabilir, dolaylı doğrulanabilir, metafizik
  2. B)Dolaylı doğrulanabilir, doğrudan doğrulanabilir, metafizik
  3. C)Doğrudan doğrulanabilir, metafizik, dolaylı doğrulanabilir
  4. D)Metafizik, dolaylı doğrulanabilir, doğrudan doğrulanabilir
  5. E)Doğrudan doğrulanabilir, dolaylı doğrulanabilir, yanlışlanabilir
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Carnap'a göre araç gerektirmeden gözlemle denetlenebilen önerme doğrudan doğrulanabilir: I. Alyuvarlardaki hemoglobin çıplak gözle görülemez, laboratuvar ve araç gerektirir; II dolaylı doğrulanabilir. III ise deney ve gözlemle doğrulanması ilkesel olarak mümkün olmayan bir iddiadır; Carnap bu tür önermeleri metafizik sayar ve bilimsel değer tanımaz. 'Yanlışlanabilir' nitelemesi Carnap'ın değil Popper'ın ölçütüdür ve III için uygun da değildir.

Kendi notundan soru üret

Bilim felsefesi defterindeki Carnap, Popper ve Kuhn kartlarını ya da klasik ve çağdaş bilim tablonu DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel görüş eşleştirme ve argüman çözümleme soruları üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler