İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Din Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Din Felsefesi ünitesinde teizm, deizm, panteizm, ateizm, Tanrı argümanları, evrenin sonluluğu ve ruhun ölümsüzlüğünü öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 10. sınıf felsefe kitabında Din Felsefesi ünitesi iki bölümden oluşuyor: önce alanın konusu ve temel kavramları, ardından dört temel problem. Ünitenin başında kitap, dinin insanlık tarihi kadar eski olduğunu ve toplumların kültürüne göre çok farklı biçimler aldığını vurgular. İnanç içeriği, ibadet biçimi ve kurallar dinden dine değiştiği için dinin kesin bir tanımını yapmak zordur; yine de her dinde yüceltilen ve saygı duyulan bir kutsal güç vardır. Genel bir tanımla din, doğaüstü bir tanrısal varlıkla ilgili inançların, bu varlığa yönelen manevi eğilimlerin ve ona yapılan ibadetin oluşturduğu sistemdir.

Bu ünitede ilk kavraman gereken ayrım, din felsefesi ile teolojinin farkıdır. İkisi de dini konu edinir ama yöntemleri ve amaçları farklıdır. Din felsefesi herhangi bir dinin çerçevesine bağlı kalmadan dinî kavramları, argümanları ve inançların mantıksal tutarlılığını akla dayalı, eleştirel ve nesnel biçimde inceler; bir dine inanıp inanmamakla ilgilenmez, dogmatik tutumdan kaçınır. Teoloji ise belirli bir dinin kendi iç mantığı içinde çalışır; amacı o dinin inançlarını gerekçelendirmek ve savunmaktır. Bu yüzden her dinin kendine özgü bir teolojisi vardır ve teoloji eleştirel olmaktan çok savunmacı bir tutum taşır. Ünitenin anahtar kavramları da bu çerçevede okunur: din, Tanrı, inanç, iman, ibadet, vahiy, mucize ve kutsal. İnanç bir düşünceye duyulan derin bağlılıktır; iman ise dinî öğretilere ve Tanrı'nın varlığına duyulan güven ve bağlılıktır. Vahiy Tanrı'nın insanlara bildirdiği buyruklar, ibadet dinî yükümlülüklerin yerine getirilmesi, mucize ise peygamberlerin peygamberliklerini göstermek için Allah'ın izniyle gösterdikleri olağanüstü olaylardır.

Temel problemlerin ilki Tanrı'nın varlığına ilişkin görüşlerdir. Tanrı'nın varlığını kabul edenler, Tanrı'nın evrenle ilişkisini farklı biçimlerde açıklar. Teizme göre her şeyi Tanrı yaratmıştır; Tanrı her şeyi bilir, evrene müdahale eder ve onu yönetir. Deizme göre Tanrı evrenin yaratıcısıdır ama evrene müdahale etmez; evren Tanrı'nın koyduğu değişmez doğa yasalarıyla işler ve insan hakikate aklıyla ulaşır. Panteizme göre Tanrı ile evren bir ve aynıdır; evrenin her parçası Tanrı'nın bir görünümüdür. Tanrı'nın varlığını kabul etmeyen görüş ise ateizmdir; bu görüş olayları doğal nedenlerle açıklar ve ahlakın kaynağını insan aklında arar.

İkinci problem, Tanrı'nın varlığına yönelik argümanlardır. Tanrı'nın varlığını savunanlar üç argümana başvurur. Kozmolojik argüman, her şeyin bir nedeni olduğundan hareketle neden zincirinin başında bir ilk nedenin bulunması gerektiğini söyler. Teleolojik argüman, evrendeki uyum ve düzenin rastlantıyla açıklanamayacağını, bir tasarlayıcıyı gerektirdiğini savunur. Ontolojik argüman, Tanrı'nın mükemmel bir varlık olarak tanımlanmasından yola çıkarak mükemmel olanın var olmamasının imkânsız olduğunu ileri sürer. Tanrı'nın var olmadığını savunanlar ise kötülük argümanını kullanır: Mutlak iyi ve her şeye gücü yeten bir varlık kötülüğe izin vermezdi. Kitap her argümanın yanında ona yöneltilen bir eleştiriyi de verir; bu eleştirileri bilmek, argüman çözümleme sorularında sana büyük avantaj sağlar. Üçüncü problem evrenin sonluluğu ve sonsuzluğudur. Kindi, Gazali ve Thomas Aquinas evrenin belli bir zamanda yaratıldığını, yani sonlu olduğunu savunur. Aristoteles, İbni Sina ve Spinoza ise evrenin sonsuz olduğunu farklı gerekçelerle ileri sürer. Kitap ayrıca 20. yüzyılda Einstein'ın görelilik kuramı ile Friedmann ve Lemaitre'nin çalışmalarıyla, evrenin büyük patlamayla başlayan ve genişleyen bir yapıya sahip olduğu anlayışının yerleştiğini anlatır. Dördüncü problem ruhun ölümsüzlüğüdür. Tek tanrılı dinler ruhun ölümden sonra var olmayı sürdürdüğünü, reenkarnasyona inanılan dinler ise ruhun farklı bedenlerde yeniden doğduğunu kabul eder; pozitif bilimler ruhu algılanamaz ve kanıtlanamaz bir unsur sayarak bu konuda reddedici bir tutum alır. Filozoflardan Epiküros ruhu atomlardan oluşan ve bedenle birlikte dağılan bir şey olarak görürken Platon, Farabi ve İbni Sina ruhun ölümden sonra da var olduğunu savunur.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin soruları çoğunlukla bir görüşü ya da argümanı doğru ada bağlamanı ister. Tanrı anlayışlarını ayırmak için tek bir soru sor: Tanrı ile evren arasındaki ilişki nasıl kuruluyor? Tanrı evreni yaratıp yönetmeye devam ediyorsa teizm, yaratıp kendi yasalarına bırakmışsa deizm, evrenle özdeşse panteizmdir. En sık yapılan hata deizm ile teizmi karıştırmaktır; ikisi de yaratıcı bir Tanrı kabul eder, aralarındaki tek ama belirleyici fark müdahale konusudur. Panteizmde ise yaratan ile yaratılan ayrımı ortadan kalkar.

Argümanları ayırırken başlangıç noktasına bak. Kozmolojik argüman nedensellikten, teleolojik argüman düzen ve amaçlılıktan, ontolojik argüman yalnızca bir kavramın tanımından yola çıkar. Ontolojik argüman deneyime hiç başvurmaz; ona yöneltilen temel eleştiri de buradan gelir: Zihindeki bir tanımdan dış dünyadaki bir varlığa geçilemeyeceği söylenir. Kozmolojik argümana, parçaların bir nedeni olmasından bütünün de bir ilk nedeni olduğu sonucuna atlanamayacağı itirazı yöneltilir. Teleolojik argümana ise doğadaki kusurlar ve yıkıcı afetlerin kusursuz düzen fikriyle bağdaşmadığı söylenerek karşı çıkılır. Kötülük argümanına verilen yanıt da kötülüğün kaynağının insanın özgür seçimleri olduğudur. Sınavda bir argümanla ona ait olmayan bir eleştiriyi eşleştiren seçenekler sık kullanılan bir çeldiricidir.

Evrenin sonluluğu probleminde düşünürleri gerekçeleriyle birlikte öğren, çünkü aynı inanç geleneğinden düşünürler farklı sonuçlara varabilir. Kindi değişimin zamanı, zamanın da başlangıcı gösterdiğini söyler. Gazali evrenin Tanrı'nın bilgisi ve iradesiyle belli bir zamanda yaratıldığını, ezelî ve ebedî olanın yalnızca Tanrı olduğunu savunur. Thomas Aquinas evrenin hiçten yaratıldığı için sonsuz olamayacağını ileri sürer. Öte yanda İbni Sina evrenin Tanrı ile birlikte ezelden beri var olduğunu, Tanrı'nın evrenden zaman bakımından değil, nedenin sonuçtan önce gelmesi gibi öz bakımından önce olduğunu savunur. Aristoteles değişmeyen formun ezelî ve ebedî oluşundan, Spinoza Tanrı ile evrenin özdeşliğinden evrenin sonsuzluğuna varır. Ruh probleminde de Farabi ile İbni Sina'yı karıştırma: İkisi de ruhun bedenle birlikte meydana geldiğini söyler, ama Farabi ölümsüzlüğü bilgi ve erdemle ruhunu geliştiren insanlara özgü görür.

Bu ünitede dinî inançları değerlendirirken kitabın tutumunu örnek al: Farklı kültür ve inançlara saygı göstererek argümanların güçlü ve zayıf yanlarını mantık açısından tartışmak. Sorular senden bir görüşü benimsemeni değil, görüşü doğru tanımanı ve argümanın yapısını çözümlemeni ister.

Sınavdaki yeri ve diğer ünitelerle bağı

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testindeki felsefe grubunda ise 12 soruyla yer alıyor. Din felsefesi; görüş ile kavram eşleştirme ve bir argümana uygun eleştiriyi seçme becerisini ölçtüğü için iki testte de kullanabileceğin bir birikim sağlar. Gelecek yıllarda sınav kapsamının nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından izlemelisin.

Bu ünite aynı yılın önceki üniteleriyle sıkı bağlıdır. Varlık Felsefesi ünitesindeki varlığın ne olduğu tartışması, burada Tanrı, evren ve ruh sorularına uzanır. Bilgi Felsefesi ünitesinde gördüğün akıl ve deneyim ayrımı, ontolojik argümanın neden deneyime başvurmadığını anlamana yardım eder. Mantık ve Argümantasyon ünitesindeki öncül ve sonuç ayrımı ise kozmolojik argümanın ya da kötülük argümanının yapısını adım adım çözmenin temelidir. Evrenin başlangıcı tartışmasında anılan büyük patlama anlayışı, sonraki Bilim Felsefesi ünitesindeki bilimsel bilginin değişebilirliği konusuyla da bağlantı kurmanı sağlar.

Önerilen çalışma sırası

Önce din felsefesi ile teoloji arasındaki farkı iki sütunlu bir tabloyla çalış ve sekiz anahtar kavramı kendi cümlelerinle tanımla. Ardından dört Tanrı anlayışını Tanrı ile evren ilişkisine göre bir şemada topla. Sonra dört argümanı başlangıç noktası, sonucu ve kendisine yöneltilen eleştiriyle birlikte bir tabloya yaz. Son olarak evren ve ruh problemlerinde düşünürleri iki sütuna ayır ve her isme tek cümlelik bir gerekçe ekle. Tekrar yaparken bir görüş cümlesi okuyup kime ait olduğunu gerekçesiyle söylemeye çalış.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Din felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme

Çalışma taktikleri

  • Teizm, deizm ve panteizmi tek soruyla ayır: Tanrı evrene müdahale ediyor mu, etmiyor mu, yoksa evrenle aynı mı?
  • Her Tanrı argümanını başlangıç noktasıyla kodla: neden zinciri kozmolojik, düzen ve amaç teleolojik, mükemmel varlık tanımı ontolojik.
  • Argüman ile ona yöneltilen eleştiriyi aynı kartın iki yüzüne yaz; eşleştirme çeldiricilerine karşı en iyi korunma budur.
  • Evrenin sonluluğunda Kindi, Gazali ve Aquinas'ı bir sütuna, Aristoteles, İbni Sina ve Spinoza'yı öbür sütuna yerleştir.
  • Ruh probleminde Epiküros'u tek başına ayır; Farabi ile İbni Sina arasındaki farkı bilgi ve erdem şartı üzerinden hatırla.
  • Din felsefesi ile teoloji farkını 'eleştirel ve tarafsız' ile 'belli bir dinin içinden ve savunmacı' anahtar sözleriyle akılda tut.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir görüşe göre Tanrı evrenin yaratıcısıdır; ancak evreni yarattıktan sonra onun işleyişine karışmaz. Evren, Tanrı'nın belirlediği değişmez doğa yasalarına göre işler ve insan hakikate aklıyla ulaşabilir. Bu görüş aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Teizm
  2. B)Deizm
  3. C)Panteizm
  4. D)Ateizm
  5. E)Ontolojik argüman
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Görüş yaratıcı bir Tanrı'yı kabul ettiği için ateizm değildir. Tanrı'yı evrenden ayrı bir yaratıcı olarak gördüğü için panteizm de değildir. Teizm de yaratıcı Tanrı'yı kabul eder ama Tanrı'nın evrene müdahale ettiğini söyler; buradaki belirleyici unsur müdahalenin reddidir. Ontolojik argüman bir Tanrı anlayışı değil, bir kanıtlama biçimidir. Doğru cevap deizmdir.

2. Bir düşünür şöyle akıl yürütüyor: 'Var olan her şeyin kendisinden önce gelen bir nedeni vardır. O nedenin de bir nedeni vardır. Bu zincir sonsuza kadar geriye gidemez; öyleyse zincirin başında, başka bir şeye bağlı olmayan bir ilk neden bulunmalıdır. Bu ilk neden Tanrı'dır.' Aşağıdaki eleştirilerden hangisi doğrudan bu akıl yürütmeye yöneliktir?

  1. A)Doğada görülen kusurlar ve yıkıcı afetler, evrende kusursuz bir uyum bulunduğu fikriyle bağdaşmaz.
  2. B)Evreni oluşturan parçaların bir nedeni olmasından evrenin bütününün de bir ilk nedeni olduğu sonucuna varılamaz.
  3. C)Yalnızca zihinde kurulan bir tanımdan yola çıkarak dış dünyada bir varlığın bulunduğu sonucuna ulaşılamaz.
  4. D)Dünyadaki kötülüklerin kaynağı Tanrı değil, insanların özgür seçimleridir.
  5. E)Algılanamayan ve deneyle kanıtlanamayan bir unsurun varlığı bilimsel olarak kabul edilemez.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Metindeki akıl yürütme neden zincirinden ilk nedene ulaşan kozmolojik argümandır. A seçeneği düzen fikrine dayanan teleolojik argümana, C mükemmel varlık tanımından yola çıkan ontolojik argümana yöneltilen eleştiridir. D, kötülük argümanına verilen bir yanıttır. E, pozitif bilimlerin ruh konusundaki tutumunu yansıtır. Kozmolojik argümanı doğrudan hedef alan eleştiri, parçalardan bütüne geçişi sorgulayan B'dir.

3. Bir düşünür iki konuda şunları savunuyor: 1. Evren, Tanrı ile birlikte ezelden beri vardır. Evrenin sonradan yaratıldığını söylemek, Tanrı'nın neden daha önce yaratmadığı gibi cevaplanması zor sorular doğurur. Tanrı evrenden zaman bakımından değil, bir nedenin sonucundan önce gelmesi gibi öz bakımından öncedir. 2. Ruh, bedenle birlikte meydana gelen ama bedeni yöneten ve ondan üstün olan bir tözdür; beden yok olsa da ruh varlığını sürdürür. Bu düşünür ve evren konusundaki tutumu aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

  1. A)Gazali, evren sonludur
  2. B)Kindi, evren sonludur
  3. C)İbni Sina, evren sonsuzdur
  4. D)Spinoza, evren sonsuzdur
  5. E)Farabi, evren sonludur
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C 1. maddede evrenin ezelden beri var olduğu söylendiği için tutum 'evren sonsuzdur' olmalıdır; bu, sonlu evren görüşündeki Gazali, Kindi ve E seçeneğini eler. Spinoza da evreni sonsuz görür ama gerekçesi Tanrı ile evrenin özdeşliğidir; metinde ise Tanrı evrenden ayrı ve ondan öz bakımından önce gelen bir varlıktır. Ayrıca 2. maddedeki ruhun bedenle birlikte meydana gelen ama bedenle yok olmayan bir töz olması görüşü İbni Sina'ya aittir. İki madde birlikte yalnızca C'yi doğrular.

Kendi notundan soru üret

Din felsefesi defterindeki argüman ve eleştiri tablonu ya da düşünür şemanı DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel görüş eşleştirme ve argüman çözümleme soruları üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler