İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Bilgi Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Bilgi Felsefesi ünitesinde bilgi, sanı, doğruluk ve gerçeklik kavramlarını; bilginin imkânı, kaynağı ve doğruluk ölçütlerini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 10. sınıf felsefe kitabında Bilgi Felsefesi dördüncü ünite ve iki bölümden oluşuyor: önce bilgi felsefesinin konusu ve temel kavramları, ardından üç temel problemi, yani bilginin imkânı, bilginin kaynağı ve bilginin doğruluk ölçütleri. Ünitenin anahtar kavramları bilgi, doğruluk ve gerçekliktir. Alanın adı Yunanca bilgi anlamındaki “episteme” ile “logos” sözcüklerinden gelir; bu yüzden bilgi felsefesine epistemoloji de denir. Alan, bilginin ne olduğunu, nasıl elde edildiğini, yapısını, sınırlarını ve hangi ölçütlerle doğru sayılacağını sorgular.

İlk temel fikir şu: bilgi, bilen ile bilinen arasındaki ilişkiden doğar. Bilen, bilgiye ulaşmaya çalışan insandır; felsefe dilinde özne ya da süje denir. Bilinen ise insanın yöneldiği nesnedir; obje de denir. Dikkat et, nesne yalnızca dış dünyadaki bir varlık olmak zorunda değildir; insan kendi duygularını ya da düşüncelerini de bilgi nesnesi yapabilir. Bu ilişkinin sonunda ortaya çıkan bilgi, zihinsel bir sürecin ürünüdür ve insana özgüdür.

Kitap bilgiyi genel olarak doğruluğu kanıtlanabilen ve gerekçelendirilebilen bir düşünce ürünü diye tanımlar ve üç koşul sayar: inanç, doğruluk, gerekçelendirme. Her bilgi bir inançtır ama her inanç bilgi değildir. Kesinleşmemiş, doğrulanmamış inanca, tahmine ya da kişisel algıya sanı (doksa) denir. Gerçeklik var olan her şeydir; doğruluk ise bir yargının gerçekliğe uygun olmasıdır. Bu ayrımı bir örnekle sabitle: “Bu akşam maç ertelenecek” diye düşünmen bir sanıdır. Federasyon ertelemeyi açıkladığında yargın gerçeklikle örtüşür ve doğru olur. Yani gerçeklik nesnenin, doğruluk ise yargının niteliğidir.

Ünite, filozofların bilgi tanımlarını yan yana koyarak alanın sorularını görünür kılar. Platon bilgiyi gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak görür; mağara benzetmesinde gölgeler sanıya, mağaranın dışındaki dünya ise gerçekliğe karşılık gelir. Descartes için bilgi, daha güçlü nedenlerle sarsılamayacak nedenlere dayanan doğru inançtır. Locke bilgiyi deneyimle edinilen duyum ve düşünceler olarak tanımlar. Kant’a göre bilgi deneyim ile aklın birleşimidir. Gazali ise bilgiyi, bilinen nesnenin hakikatine uygun örneğinin insanda belirmesi olarak açıklar. Bu tanımların her biri ileride göreceğin bir probleme kapı açar.

Üç temel problem: imkân, kaynak ve doğruluk ölçütleri

Bilgi Antik Yunan’dan beri tartışılsa da kitap, bilgi felsefesinin 17. yüzyılda Descartes ile ayrı bir disipline dönüştüğünü vurgular. Doğa bilimlerinin gözlemi matematik ve akıl yürütmeyle birleştirmesi, bilgide düzenlilik ve güvenilirlik arayışını güçlendirmiş, böylece bilginin nereden geldiği ve neden doğru olduğu soruları merkeze yerleşmiştir.

Bilginin imkânı probleminin sorusu “Bilgi mümkün müdür?” sorusudur. Septisizm (kuşkuculuk) kesin, nesnel ve herkes için geçerli bilginin mümkün olmadığını savunur. Protagoras’a göre bilginin kaynağı duyumlardır ve duyumlar kişiden kişiye değiştiği için insan her şeyin ölçüsüdür; bu yaklaşımın adı rölativizm (görecilik). Gorgias, hiçbir şeyin var olmadığını, olsa bile bilinemeyeceğini, bilinse bile aktarılamayacağını öne sürer; varlıkta nihilist bir başlangıçtan bilgide kuşkuculuğa varır. Pyrrhon’a göre duyulara yansıyan yalnızca görünüştür ve doğruyu belirleyecek bir ölçüt yoktur; bu yüzden yargıyı askıya almak (epokhe) gerekir ve insan böylece huzura erer. Dogmatizm ise kesin ve evrensel bilgiye ulaşılabileceğini savunur. Sokrates doğuştan gelen bilgilerin ironi ve doğurtma (maiotik) yöntemiyle hatırlatılabileceğini, Descartes ise şüpheyi bir yöntem olarak kullanıp açık ve seçik bilgilere ulaşılabileceğini düşünür.

Bilginin kaynağı problemi, bilginin mümkün olduğunu kabul edenlerin sorusudur: bilgiye hangi yolla ulaşırız? Rasyonalizm kaynağı akıl olarak görür, duyuları yanıltıcı sayar ve doğuştan (apriori) bilgileri kabul eder; kitapta Sokrates, Platon, Farabi, Descartes ve Hegel sayılır. Platon’a göre öğrenmek hatırlamaktır. Empirizm kaynağı duyu ve deney olarak görür, doğuştan bilgiyi reddeder; Locke zihni doğuşta boş bir levhaya (tabula rasa) benzetir, Hume da bu akımdadır ve deneyden sonra gelen bilgiye aposteriori denir. Kritisizmde Kant iki akımı da eleştirir: bilgi duyumla başlar, ama malzemeyi akıldaki doğuştan kategoriler işler; deneyimden yoksun kavramların boş, kavramdan yoksun deneyimin kör kalacağını söyler. Entüisyonizm kaynağı sezgi olarak görür. Gazali mistik sezgiyle hakikate ulaştığını anlatır; Bergson ise akılla elde edilen, dille ifade edilebilen, parçalı bilimsel bilgi ile sezgiyle elde edilen, dile gelmeyen, bütünsel mutlak bilgiyi ayırır.

Doğruluk ölçütleri problemi, bir bilginin neye göre doğru sayılacağını sorar. Kitap beş ölçüt verir. Uygunluk: yargı gerçeklikle örtüşüyorsa doğrudur; soyut konularda gerçeklikle doğrudan karşılaştırma yapılamaması ise eleştirisidir. Tutarlılık: önerme, daha önce doğru kabul edilmiş önermelerle çelişmiyor ve sistemle uyumluysa doğrudur; önceki bilgiler yanlışsa yeni bilgi de yanlış olur. Tümel uzlaşım: toplumun büyük kısmı kabul ediyorsa doğrudur; ama insanlar baskı, gelenek ya da otorite yüzünden de aynı görüşte birleşebilir. Apaçıklık: zihnin kanıta başvurmadan kuşkusuz kavradığı bilgi doğrudur; ancak birine apaçık görünen başkasına öyle görünmeyebilir. Yarar: pratik fayda sağlayan bilgi doğrudur; oysa yararlı olan yanlış, yararsız olan doğru olabilir.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

En sık hata, şüphe eden her düşünürü kuşkucu saymaktır. Descartes şüpheyi amaç değil araç olarak kullanır; sonunda kendi varlığından ve açık seçik bilgilerden emin olduğu için dogmatizmin temsilcisidir. Pyrrhon ise şüpheyi sona kadar taşır ve yargıyı askıya alır. Bir paragrafta “kuşku” sözcüğünü gördüğünde şunu sor: şüphe kesin bilgiye ulaşmak için mi kullanılıyor, yoksa kesin bilginin imkânsızlığına mı varılıyor?

İkinci tuzak, problemleri birbirine karıştırmaktır. “Bilgi mümkün mü?” sorusu imkân, “Bilgi nereden gelir?” sorusu kaynak, “Neye göre doğru?” sorusu doğruluk ölçütleri problemidir. Aynı düşünür birden fazla problemde görünebilir: Descartes ve Sokrates imkân probleminde dogmatist, kaynak probleminde rasyonalisttir. Kant’ı empirist sanma; bilginin deneyimle başladığını söylemesi, kaynağın yalnız deneyim olduğu anlamına gelmez.

Doğruluk ölçütü sorularında anahtar ifadeleri yakala: “gerçekle örtüşüyor” uygunluk, “önceki doğrularla çelişmiyor” tutarlılık, “çoğunluk böyle kabul ediyor” tümel uzlaşım, “kanıta gerek duymadan açıkça kavranıyor” apaçıklık, “işe yarıyor, sorunu çözüyor” yarar demektir. Bir ilacın hastayı iyileştirdiği için doğru sayılması uygunluk değil yarardır. Ayrıca sanı ile bilgiyi ayırırken inancın gerekçesine bak: tesadüfen doğru çıkan bir tahmin, gerekçelendirilmedikçe bilgi sayılmaz.

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testinde ise felsefe grubunun 12 sorusu içinde ölçülür. Bu ünitenin kazanımları iki sınavda da sık karşına çıkacak kalıplara hazırlar: kısa bir metindeki görüşü düşünürle ya da akımla eşleştirmek, iki kişinin tartışmasında hangi problemin konuşulduğunu bulmak, bir argümanın hangi öncüle dayandığını görmek.

Diğer ünitelerle bağı ve çalışma sırası

Bu ünite, aynı kitaptaki önceki konuların üzerine kurulur. İkinci ünitedeki öncül, sonuç ve argüman kavramları, burada filozofların görüşlerini çözümlerken temel aracın olur. Üçüncü ünitedeki varlık felsefesi de doğrudan bağlıdır: Gorgias’ın kuşkuculuğu varlık hakkındaki bir iddiayla başlar, Platon’un bilgi anlayışı da idealar düşüncesine dayanır. İleride gelen ahlak ünitesinde Sokrates’in ahlakı bilgiye dayandırdığını, bilim felsefesi ünitesinde ise bilimsel bilginin doğrulanması tartışmasını göreceksin; burada öğrendiğin uygunluk ve tutarlılık ölçütleri orada işine yarayacak.

Çalışma sırası önerim şu: önce bilgi, sanı, doğruluk, gerçeklik ve özne-nesne kavramlarını kendi örneklerinle tanımla. Sonra imkân problemini iki sütunlu bir tabloya dök: solda Protagoras, Gorgias, Pyrrhon; sağda Sokrates ve Descartes, her birinin yanına tek cümlelik ana argümanı. Üçüncü adımda dört kaynak görüşünü temsilcileri ve anahtar kavramlarıyla (apriori, tabula rasa, kategori, sezgi) eşleştir. En son beş doğruluk ölçütünü birer örnek ve birer eleştiriyle ezberlemek yerine anla; sonra karışık paragraf sorularıyla kendini dene.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Bilgi felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme

Çalışma taktikleri

  • Her düşünür için bir kart hazırla: hangi problem, hangi görüş, tek cümlelik argüman ve bir anahtar kavram (örneğin Pyrrhon: imkân, septisizm, epokhe).
  • Paragrafta “şüphe” geçtiğinde şüphenin araç mı amaç mı olduğunu sor; araçsa Descartes ve dogmatizm, amaçsa Pyrrhon ve septisizm düşün.
  • Beş doğruluk ölçütünün her birine kendi günlük hayatından bir örnek ve kitaptaki eleştirisini yaz; örnekleri karıştırıp hangi ölçüt olduğunu tahmin ederek tekrar et.
  • Kaynak probleminde Kant’ı ayrı bir renkle işaretle: deneyimle başlar ama akıldaki kategoriler olmadan bilgi oluşmaz; bu ara konum en sık sorulan ayrımdır.
  • Bir haberin doğruluğunu sorguladığında hangi ölçütü kullandığını not et; dezenformasyon örnekleri bu ünitenin konularını somutlaştırmanın en kolay yoludur.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir matematikçi, kanıtladığı yeni bir teoremi doğru kabul etmeden önce teoremin, sistemde daha önce kabul edilmiş aksiyomlar ve teoremlerle hiçbir noktada çelişmediğini ve bunlarla bir bütün oluşturduğunu gösterir. Matematikçinin teoremi doğru saymak için başvurduğu ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Uygunluk
  2. B)Tutarlılık
  3. C)Tümel uzlaşım
  4. D)Apaçıklık
  5. E)Yarar
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Teoremin doğruluğu dış gerçeklikle karşılaştırılarak değil, sistemde önceden kabul edilmiş önermelerle çelişmemesine ve bütünle uyumuna bakılarak belirleniyor. Bu, tutarlılık ölçütüdür. Uygunluk gerçeklikle örtüşmeyi, tümel uzlaşım çoğunluğun kabulünü, apaçıklık kanıtsız kesin kavrayışı, yarar ise pratik faydayı ölçüt alır.

2. Bir düşünür şöyle der: “Zihin dünyaya geldiğinde hiçbir bilgi taşımaz. Bir çocuğun ‘sıcak’ kavramı, sıcak bir şeye dokunmadan önce zihninde yoktur. Bildiğimiz her şey duyumlarla başlar ve deneyim biriktikçe zihin dolar.” Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisinin bilginin kaynağına ilişkin anlayışıyla örtüşür?

  1. A)Platon
  2. B)R. Descartes
  3. C)J. Locke
  4. D)I. Kant
  5. E)H. Bergson
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Metin doğuştan bilgiyi tümüyle reddediyor ve bilginin yalnızca duyum ve deneyimle oluştuğunu söylüyor. Bu, zihni boş bir levhaya (tabula rasa) benzeten empirist Locke’un görüşüdür. Platon ve Descartes doğuştan bilgiyi kabul eden rasyonalistlerdir. Kant bilginin deneyimle başladığını kabul etse de akılda doğuştan kategoriler bulunduğunu söylediği için “zihin hiçbir şey taşımaz” yargısına katılmaz. Bergson ise kaynağı sezgi olarak görür.

3. Bir düşünür, bildiğini sandığı her şeyi tek tek sorgular: duyuları zaman zaman onu yanıltmıştır, rüyada gördüklerini de uyanıkken gerçek sanmıştır. Ancak bu sorgulamanın sonunda şu noktaya varır: “Her şeyden şüphe edebilirim ama şüphe ettiğim sırada düşündüğümden şüphe edemem; düşündüğüme göre varım. Bu kesinlikten hareketle, açık ve seçik kavradığım diğer bilgilere de güvenebilirim.” Bu düşünürün tutumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A)Şüpheyi ulaşılacak son durum olarak gördüğü için septisizmi temsil eder.
  2. B)Doğruların kişiden kişiye değiştiğini savunduğu için göreciliği temsil eder.
  3. C)Bilginin tek kaynağının duyum ve deney olduğunu savunduğu için empirizmi temsil eder.
  4. D)Hakikate aracısız sezgiyle ulaşıldığını savunduğu için mistik sezgiciliği temsil eder.
  5. E)Şüpheyi kesin bilgiye ulaşmanın aracı olarak kullandığı için dogmatizmi temsil eder.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E Düşünür her şeyden şüphe ederek başlıyor ama şüpheyi sonuç olarak değil, kuşku duyulamayacak bir noktaya varmanın yolu olarak kullanıyor ve kesin bilginin mümkün olduğu sonucuna ulaşıyor. Bu Descartes’ın yöntemsel şüphesidir ve dogmatizme örnektir. Septik yargıyı askıya alır, burada ise kesin bir yargıya varılıyor. Metinde göreli doğru, duyuları tek kaynak sayma ya da sezgiyle hakikate ulaşma iddiası yok; tersine duyuların yanıltıcı olduğu söyleniyor.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki bilgi felsefesi tablosunu ya da düşünür kartlarını DubbAI’ye yükle; imkân, kaynak ve doğruluk ölçütleri problemlerine özel, görüş eşleştirmeli yeni sorular üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler