İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 10. sınıf

Felsefenin Doğası: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf felsefe Felsefenin Doğası ünitesinde felsefenin anlamını, felsefi düşüncenin ve felsefi soruların özelliklerini, gelişimini ve işlevini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Felsefe dersine ilk kez 10. sınıfta başlıyorsun ve bu ünite, sonraki sekiz ünitenin zeminini kuruyor. Maarif programına göre yazılan kitapta ünite altı başlıktan oluşuyor: felsefenin anlamı, felsefi düşüncenin özellikleri, felsefi düşüncenin gelişimi, felsefi soruların temel özellikleri, felsefenin diğer alanlarla ilişkisi ve felsefenin bireysel ve toplumsal işlevi. Anahtar kavramlar bilgelik, felsefe, filozof, refleksiyon ve sorgulama. Bu beş kavramı birer cümleyle açıklayabiliyorsan ünitenin iskeletini kurmuşsun demektir.

Felsefenin anlamı bölümünde önce kelimenin kökenini öğreniyorsun: Yunanca philia (sevmek, peşinden gitmek) ile sophia (bilgelik) birleşerek philosophia, yani bilgelik sevgisi sözcüğünü oluşturur. Bu terimi ilk kullanan kişi olarak Pythagoras bilinir; ona göre bilgelik tanrılara özgüdür, insana düşen ise onu sevmek ve ona ulaşmak için çabalamaktır. Buradan çıkan sonuç önemli: felsefe her şeyi bildiğini iddia etmez, bitmeyen bir arayıştır. Bilinç, bu arayışın merkezindedir; insan kendisinin ve çevresinin farkında olduğu ölçüde bilgi üretebilir. Hakikati arayan filozofun bildiğiyle uyumlu, erdemli bir hayat sürmeye çalıştığı da bu bölümün vurguladığı bir noktadır. Kitap ayrıca Platon, Aristoteles, Farabi, Anselmus, Descartes, Kant, Karl Jaspers, Hilmi Ziya Ülken ve Nurettin Topçu gibi düşünürlerin farklı felsefe tanımlarını yan yana koyar. Burada ezberlemen gereken şey her tanımın kelimesi değil, tanımların neden farklı olduğudur: her filozof felsefeye kendi bakış açısından yaklaşır, bu yüzden tek ve ortak bir tanım yapmak zordur.

Felsefi düşüncenin özellikleri bölümü, felsefi düşünmeyi pratik, yaratıcı ve eleştirel düşünmeden ayırarak başlar. Felsefi düşünme; varlık, bilgi ve değerleri akıl ve mantık ilkelerine dayanarak bütüncül biçimde kavrama ve temellendirme çabasıdır. Kitabın bilgi görselindeki özellikler sınavın en çok kullandığı listedir: hayret etme, merak etme, şüphe etme, sorgulama, eleştirel olma, rasyonel olma, refleksif olma (düşünme üzerine düşünme), sistemli olma, tutarlı olma, evrensel olma ve yığılımlı (kümülatif) ilerleme. Gelişim bölümünde ise felsefenin birdenbire doğmadığını, Çin, Hindistan, İran, Mısır ve Mezopotamya birikiminin üzerine kurulduğunu, Antik Yunan'da sistemli hâle geldiğini görüyorsun. Ardından dönemler gelir: MÖ 6. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında evrenin ve varlıkların kökeni; MS 2 ile 15. yüzyıllar arasında din ile etkileşim ve İslam felsefesinin 8 ile 13. yüzyıllar arasındaki parlak dönemi; 15 ile 17. yüzyıllarda akla güvenin artması, hümanizm ve modern bilimin doğuşu; 18 ve 19. yüzyıllarda insanın kendi aklıyla yolunu aydınlatması; 20. yüzyılda da çok sayıda felsefi ekolün ortaya çıkışı.

Felsefi sorular bölümü beş özellik üzerine kurulu: kavramsal derinlik ve öze yönelim, açık uçluluk, evrensellik, kurucu ya da yönlendirici olma ve tutarlı olma. Felsefenin diğer alanlarla ilişkisi bölümü felsefenin alt disiplinlerini (varlık, bilgi, ahlak, estetik ve sanat, siyaset, din ve bilim felsefesi) tanıtır ve felsefeyi bilim, din ve sanatla karşılaştırır. Son bölüm ise felsefenin birey için eleştirel düşünme, karar alma ve farklı bakış açılarını değerlendirme becerisi kazandırdığını, toplum için de adalet, kapsayıcılık gibi ortak sorunlar üzerine düşünmeyi beslediğini anlatır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin soruları çoğunlukla kısa bir durum ya da paragraf verip senden orada hangi özelliğin öne çıktığını bulmanı ister. Bunun için özellikleri tanımlarıyla değil ayırt edici ipuçlarıyla öğren. Şüphe etme, doğru kabul edilen bir bilginin dayanağını araştırmaktır. Eleştirel olma, bilgiyi doğrudan kabul etmeyip değerlendirmektir. Refleksif olma, kişinin kendi düşünme sürecini konu edinmesidir; paragrafta biri kendi ön kabullerini ya da nasıl düşündüğünü sorguluyorsa cevap budur. Tutarlı olma, düşünceler arasında çelişki olmamasıdır. Sistemli olma, düşüncelerin düzenli ve bütünlüklü bir yapı içinde sunulmasıdır. Yığılımlı ilerleme ise önceki filozofların görüşlerinin eleştirilip geliştirilerek yol almasıdır. Tutarlılık ile sistemliliği karıştırmak en sık yapılan hatadır: biri çelişki yokluğunu, diğeri düzen ve bütünlüğü anlatır.

Felsefi soru özelliklerinde de benzer bir ayrım gerekir. Kavramsal derinlik, bir kavramın özünü sorar; aynı kavramı belirli bir uygulamaya yönelten soru felsefi olmaktan çıkar. Açık uçluluk, tek ve kesin cevabın bulunmaması, aynı soruya farklı filozofların farklı ama tutarlı cevaplar verebilmesidir. Evrensellik, sorunun belirli bir yer ya da zamanla sınırlı olmamasıdır. Kurucu olma, cevabın bir düşünce sistemindeki diğer soruları şekillendirmesi ve insanın dünya görüşünü etkileyebilmesidir. Tutarlı olma ise sorunun belirli bir kavramsal çerçeve içinde, aynı düşünme düzeyinde sorulmasıdır. Bir sorunun felsefi olup olmadığını anlamak için şu testi uygula: Bu sorunun cevabı ölçümle, gözlemle ya da bir bilgiye bakarak kesin olarak bulunabiliyor mu? Bulunabiliyorsa soru ya günlük ya da bilimsel bir sorudur.

Felsefe ile bilim, din ve sanat karşılaştırması da sınavın sevdiği bir kalıptır. Felsefe ile bilimin ortak yanı akla dayanmaları ve sistemli olmalarıdır. Farkları şuradadır: bilim varlığı belli açılardan, parçalara ayırarak, gözlem, deney ve ölçümle inceler ve test edilebilir sonuçlara ulaşır; felsefe varlığa bütüncül yaklaşır, değer, anlam ve ahlak gibi konuları sorgular, gerekçe üretir ama kesin kanıt sunmaz. Din bilgisini vahiy ve kutsal metinlerden alır, felsefe ise ele aldığı her konuya eleştirel yaklaşır. Sanat duygu ve hayal gücüne dayanır, güzele ulaşmayı amaçlar ve somut bir eser ortaya koyar; felsefenin ürünü ise soyut bir düşüncedir. Bir şıkta “akla dayanır” ya da “sistemlidir” ifadesini görürsen bunun yalnız felsefeye ait olmadığını, bilimle ortak olduğunu hatırla.

Gelişim bölümünde tuzak, felsefeyi tek bir kültüre ya da tek bir nedene bağlamaktır. Kitabın vurgusu açık: felsefe geniş bir coğrafyada, kültürel, ekonomik, siyasal ve bilimsel koşulların etkisiyle ortaya çıkmıştır; Antik Yunan ise onun sistemleştiği yerdir. Dönem sorularında her dönemin ana ilgisini bir anahtar kelimeyle eşleştir: ilk dönem için evrenin kökeni, ikinci dönem için din ve inanç, üçüncü dönem için akıl, bilim ve hümanizm, dördüncü dönem için aydınlanma ve özgür düşünce, beşinci dönem için çok sayıda ekol.

Sınavdaki yeri ve sonraki ünitelerle bağı

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde din kültürü ile birlikte yer alır ve bu testte felsefeden 5 soru bulunur. AYT'de ise Sosyal Bilimler 2 testinin felsefe grubu bölümünde 12 soru yer alır. Felsefenin Doğası ünitesi bu soruların doğrudan konusu olabileceği gibi, asıl önemi diğer ünitelerdeki soruları çözmeni sağlayan kavramları vermesidir. Paragrafta felsefi düşünmenin bir özelliğini tanımak ya da bir sorunun felsefi olup olmadığına karar vermek, hangi disiplinden soru gelirse gelsin işine yarar. Gelecek yıllardaki sınav kapsamını ÖSYM duyurularından takip etmelisin.

9. sınıfta ayrı bir felsefe dersi görmediğin için bu ünite senin için gerçek bir başlangıç. Diğer alanlarla ilişki bölümünde tanıdığın alt disiplinler, bu yılın geri kalanında sırayla açılacak: bir sonraki ünite mantık ve argümantasyon, ardından varlık, bilgi, ahlak, estetik ve sanat, siyaset, din ve bilim felsefesi geliyor. Yani bu ünitede her disiplinin hangi soruyu sorduğunu bir cümleyle öğrenmen, ileride o ünitelere girerken bir harita işlevi görür. Örneğin varlık felsefesinin varlığın olup olmadığını ve ne olduğunu, bilgi felsefesinin bilginin mümkün olup olmadığını ve kaynağını, siyaset felsefesinin iktidarın meşruiyetini sorduğunu şimdiden bilmek büyük kolaylık sağlar.

11. sınıf felsefe kitabı ise çevre sorunları, teknoloji, akıl ve inanç, edebiyat, hayatın anlamı, hukuk gibi konuları felsefi açıdan ele alıyor. O ünitelerde de burada öğrendiğin araçları kullanacaksın: felsefi soru sormak, bir görüşü gerekçelendirmek ve farklı görüşleri tutarlılık ölçütüyle değerlendirmek. Bu yüzden bu üniteyi yalnızca tanımlar listesi olarak değil, bir düşünme alet çantası olarak çalış.

Önerilen çalışma sırası

İşe felsefenin anlamıyla başla: philosophia sözcüğünün iki parçasını, Pythagoras'ın bilgelik hakkındaki yaklaşımını ve felsefenin neden bir arayış olarak tanımlandığını kendi cümlelerinle yaz. Sonra felsefi düşüncenin on bir özelliğini bir tabloya dök; her birinin yanına bir satırlık tanım ve günlük hayattan kendi uydurduğun kısa bir örnek ekle. Özellikle birbirine yakın olanları (şüphe ile eleştirel olma, tutarlı ile sistemli olma, refleksif olma ile sorgulama) yan yana koyarak farkı yaz.

İkinci adımda felsefi soruların beş özelliğine geç. Her özellik için bir felsefi bir de felsefi olmayan soru üret ve aradaki farkı tek cümleyle açıkla. Ardından gelişim bölümünü bir zaman çizelgesi olarak çiz; her dönemin altına o dönemin felsefedeki ana ilgisini yaz. Son adımda felsefe, bilim, din ve sanatı amaç, konu ve yöntem başlıklarıyla dört sütunlu bir tabloda karşılaştır ve bireysel ile toplumsal işlevlere ikişer örnek ekle. Tablolar hazır olduğunda kısa paragraf soruları çözerek her paragrafta hangi özelliğin ipucunu yakaladığını işaretle.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Felsefenin anlamını ve gelişim sürecini sorgulayabilme
  • Felsefenin özelliklerini, farklı alanlarla ilişkisini ve işlevini sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Felsefi düşüncenin özelliklerini ayırt edici anahtar sözcüklerle eşle: “kendi düşüncesini düşünme” refleksif, “çelişki yok” tutarlı, “düzenli bütün” sistemli, “öncekini geliştirme” yığılımlı.
  • Bir sorunun felsefi olup olmadığını sınamak için cevabın ölçümle ya da bir kaynağa bakarak kesin bulunup bulunamayacağını sor; bulunabiliyorsa felsefi değildir.
  • Felsefe ile bilimin ortak yanlarını (akla dayanma, sistemlilik) ve farklarını (bütüncül ve parçacı yaklaşım, gerekçe ve kanıt) iki ayrı listede tut; şıklardaki ortak özellik tuzağına düşme.
  • Felsefe tanımlarını ezberlemek yerine her tanımın hangi kavramı öne çıkardığını not et; tanımların farklılığının kendisi de sorulabilir.
  • Gelişim dönemlerini birer anahtar kelimeyle bir zaman şeridine yerleştir ve felsefenin tek bir kültüre bağlanamayacağını unutma.
  • Felsefenin alt disiplinlerinin her birini sorduğu temel soruyla eşleştir; bu liste yılın geri kalanındaki ünitelerin haritasıdır.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdaki sorulardan hangisi felsefi bir soru niteliği taşır?

  1. A)Bu müzede kaç tane tablo sergileniyor?
  2. B)Zaman gerçekten var mıdır, yoksa zihnimizin olayları sıraya koyma biçimi midir?
  3. C)Merkeze giden otobüs kaçta kalkıyor?
  4. D)Bu ilacın bilinen yan etkileri nelerdir?
  5. E)Okulumuzun kütüphanesi hangi yıl açıldı?
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Felsefi soru, bir kavramın özünü sorgular, tek ve kesin bir cevabı yoktur ve belirli bir yer ya da zamanla sınırlı değildir. Zamanın gerçekliğini soran soru bu özellikleri taşır; ölçümle ya da bir kaynağa bakarak kesin olarak cevaplanamaz. Tablo sayısı, otobüs saati ve kütüphanenin açılış yılı bir bilgiye bakarak, ilacın yan etkileri ise bilimsel araştırmayla kesin olarak cevaplanabilir; bu yüzden bunlar felsefi soru değildir.

2. Felsefe ile bilim karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi bilim için değil yalnızca felsefe için söylenebilir?

  1. A)Akla dayanarak bilgiye ulaşmayı amaçlar.
  2. B)Sistemli bir araştırmanın ürünüdür.
  3. C)Varlığa bütüncül yaklaşır ve tek bir doğru yerine farklı görüşler barındırır.
  4. D)Ulaştığı sonuçlar gözlem ve deneyle test edilebilir.
  5. E)Bilgisini vahiy ve kutsal metinlerden alır.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Akla dayanmak ve sistemli olmak felsefe ile bilimin ortak özellikleridir, bu yüzden ilk iki şık elenir. Gözlem ve deneyle test edilebilir sonuç bilime aittir. Bilgiyi vahiyden almak dine aittir. Varlığı bir bütün olarak ele almak ve kesin kanıt sunmadığı için farklı görüşleri barındırmak ise felsefeyi bilimden ayıran özelliktir.

3. Aşağıda üç düşünürün tutumu verilmiştir. I. Kendisinden önce yaşamış bir filozofun görüşünü eleştirir, eksik bulduğu yönlerini düzelterek yeni bir görüş geliştirir. II. Eserinde savunduğu yargıların hiçbirinin bir diğeriyle çelişmemesine özen gösterir. III. Vardığı bir sonucu ele alıp “Bu sonuca hangi ön kabullerle ulaştım?” diye kendi düşünme sürecini sorgular. Bu tutumlar felsefi düşüncenin hangi özellikleriyle doğru eşleştirilmiştir?

  1. A)I. Yığılımlı ilerleme, II. Tutarlı olma, III. Refleksif olma
  2. B)I. Sistemli olma, II. Tutarlı olma, III. Şüphe etme
  3. C)I. Yığılımlı ilerleme, II. Sistemli olma, III. Refleksif olma
  4. D)I. Eleştirel olma, II. Tutarlı olma, III. Merak etme
  5. E)I. Yığılımlı ilerleme, II. Tutarlı olma, III. Evrensel olma
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A I'de önceki filozofların düşünceleri eleştirilip geliştirilerek ilerleniyor; bu yığılımlı (kümülatif) ilerlemedir. II'de düşünceler arasında çelişki bulunmaması amaçlanıyor; bu tutarlı olmadır, düzen ve bütünlük vurgusu olmadığı için sistemli olma değildir. III'te düşünür kendi düşünme sürecini konu ediniyor; bu düşünme üzerine düşünme yani refleksif olmadır. Üçünü birlikte doğru veren tek şık birincisidir.

Kendi notundan soru üret

Felsefi düşüncenin özellikleri ya da felsefi soru tablosunu defterinde hazırladıysan fotoğrafını DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel, paragrafta özellik bulma ve felsefi soru ayırt etme soruları üretsin.

10. sınıf Felsefe: 3.250 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler