11. sınıf tarih 1. dönem 1. yazılı soruları

Soruları sınavdaki gibi süre tutarak kâğıda çöz. Bitirince “Çözdüm, kendimi puanla”yı aç ve cevabında olan ölçütleri işaretle. Puanın ve kazanım kazanım sonucun sayfanın sonunda; yalnız bu cihazda saklanır.

1. Soru 1

   kolay

   TAR.11.1.1Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

   8 puan

   Bir öğrenci, sınıf panosu için 1683-1789 dönemine ait üç antlaşma kartı hazırladı ama kartlara antlaşmaların adlarını yazmayı unuttu: Kart 1: Kutsal İttifak ile uzun yıllar süren savaşlar bu antlaşmayla bitti. Osmanlı Devleti, Hristiyan devletlere karşı ilk kez kalıcı olarak geniş topraklar kaybetti; Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a bırakıldı. Kart 2: Bir nehir kıyısında Osmanlı ordusu tarafından kuşatılan Rus ordusu barış istedi. Antlaşmayla Azak Kalesi Osmanlılara geri verildi. Kart 3: Belgrad ve Temeşvar Avusturya'ya bırakıldı. Antlaşma, İngiltere ve Hollanda'nın aracılığıyla imzalandı.

   a)Kartlarda anlatılan antlaşmaların adlarını yazınız.

   b)Üç karttan hangisi Osmanlı Devleti lehine sonuçlanan bir antlaşmayı anlatmaktadır? Kartın numarasını yazıp gerekçesini bir cümleyle açıklayınız.

   c)Kart 3'teki antlaşmadan sonra Osmanlı Devleti'nin Avrupa'ya yönelik dış politikasında nasıl bir değişim olmuştur?

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Kart 1: Karlofça, Kart 2: Prut, Kart 3: Pasarofça (her doğru ad 1 puan)3 pb) Kart 2'yi seçip Azak'ın geri alınmasını ya da Rus ordusunun kuşatılıp barış istemesini gerekçe gösterme (yalnız kart numarası doğru, gerekçe yoksa 1 puan)2 pc) Orta Avrupa'dan çekilip savunmaya geçildiğini ve barışçı (savaştan kaçınan) bir politika izlendiğini belirtme (yalnız biri yazılırsa 2 puan)3 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Kart 1 Karlofça, Kart 2 Prut, Kart 3 Pasarofça Antlaşması'dır. b) Kart 2. Osmanlı ordusu Rus ordusunu kuşatmış, Ruslar barış istemiş ve Azak Kalesi Osmanlılara geri verilmiştir. c) Osmanlı Devleti kaybettiği toprakları geri alma hedefinden vazgeçti, Orta Avrupa'dan çekilerek savunmaya geçti ve Avrupalı devletlerle çatışmaktan kaçınan barışçı bir politika izlemeye başladı.

2. Soru 2

   orta

   TAR.11.1.1Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

   12 puan

   Bir tarih öğretmeninin 1739 Belgrad Antlaşması için tahtaya yazdığı notlar: • 1736-1739 savaşlarında Osmanlı Devleti, Rusya ve Avusturya'ya karşı iki cephede savaştı. • Osmanlı ordusu Belgrad'ı kuşatarak geri aldı; Tuna boyundaki bazı kaleler de yeniden Osmanlı denetimine girdi. • Antlaşma Fransa'nın aracılığıyla imzalandı. • Azak Rusya'da kalacak ancak kalenin tahkimatı yıkılacaktı. • Rusya Karadeniz'de gemi bulunduramayacak, buradaki ticaretini Osmanlı gemileriyle yapacaktı. • Antlaşmadan sonra Osmanlı-Avusturya ilişkilerinde yaklaşık elli yıl sürecek bir barış dönemi başladı.

   a)Notlardaki hangi bilgiler, 1739 Belgrad Antlaşması'nın Pasarofça Antlaşması ile kaybedilen yerlerin bir kısmını telafi ettiğini gösterir? Belgrad'ın Osmanlı Devleti için önemini de belirtiniz.

   b)Karlofça, Pasarofça ve Belgrad antlaşmalarının imzalanma biçimindeki ortak noktayı yazınız. Bu durum, askerî başarı kazanılsa bile Osmanlı diplomasisi hakkında ne düşündürür?

   c)Antlaşmanın Rusya ile ilgili maddelerini, Rusya'nın Karadeniz'e inme hedefi açısından değerlendiriniz.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Belgrad'ın (ve Tuna boyundaki kalelerin) geri alınmasını belirtme2 pa) Belgrad'ın önemini açıklama: Tuna savunma hattının yeniden kurulması / Orta Avrupa'nın kilidi olması2 pb) Ortak nokta: üçünün de yabancı devletlerin aracılığıyla imzalanması2 pb) Yorum: Osmanlı Devleti'nin diplomaside kendi başına sonuç alamadığı, Avrupalı devletlerin desteğine ihtiyaç duyduğu (Fransa'nın kendi çıkarı için aracılık ettiği) çıkarımı2 pc) Rusya'nın Karadeniz'de gemi bulunduramaması ve Azak'taki tahkimatı yıkmak zorunda kalması nedeniyle hedefinin geçici olarak engellendiğini belirtme3 pc) Azak'ın Rusya'da kalmasının bu hedefi tamamen bitirmediğini (tehlikenin sürdüğünü) fark etme1 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Pasarofça'da kaybedilen Belgrad ve Tuna boyundaki kaleler geri alındı. Belgrad, Orta Avrupa'nın kilidi sayılan bir kaleydi; geri alınmasıyla Tuna savunma hattı yeniden kuruldu. b) Üç antlaşma da yabancı devletlerin aracılığıyla imzalandı (Karlofça ve Pasarofça'da İngiltere ile Hollanda, Belgrad'da Fransa). Bu, Osmanlı Devleti'nin cephede başarılı olsa bile masada sonucu kendi başına belirleyemediğini ve Avrupa diplomasisinde başka devletlerin desteğine muhtaç kaldığını gösterir. c) Rusya Karadeniz'de gemi bulunduramayacak, ticaretini Osmanlı gemileriyle yapacak ve Azak'taki tahkimatı yıkacaktı. Böylece Karadeniz'e inme hedefi bir süre engellendi. Ancak Azak'ın Rusya'da kalması, bu hedefin ortadan kalkmadığını ve tehlikenin ileride yeniden büyüyebileceğini gösterir.

3. Soru 3

   zor

   TAR.11.1.1Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

   15 puan

   1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması'nın bazı hükümleri (sade dille özetlenmiştir): 1. Kırım siyasi bakımdan Osmanlı Devleti'nden ayrılarak bağımsız olacak; Kırım halkı yalnız dinî konularda Osmanlı padişahına halife olarak bağlı kalacaktır. 2. Osmanlı Devleti'ndeki Ortodoks halkın hakları ile ilgili hükümler Rusya'nın bu halkın koruyucusu olduğu şeklinde yorumlanabilecektir. 3. Rus ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe geçebilecektir. 4. Osmanlı Devleti Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecektir.

   a)Hangi madde, Rusya'ya ileride Osmanlı Devleti'nin iç işlerine karışma fırsatı vermiştir? Nedenini açıklayınız.

   b)Kırım ile ilgili madde neden Kırım'ın Osmanlı Devleti'nden kopmasının ilk adımı sayılır? Bu maddede Osmanlı padişahına tanınan dinî yetkinin amacı ne olabilir?

   c)Karlofça Antlaşması ile Küçük Kaynarca Antlaşması'nı Osmanlı Devleti'ne verdikleri zarar bakımından karşılaştırınız ve hangisini daha ağır bulduğunuzu gerekçesiyle yazınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Ortodoks halkla ilgili maddeyi (2. madde) seçme1 pa) Rusya'nın kendini Osmanlı tebaası Ortodoksların koruyucusu sayarak bu maddeyi müdahale gerekçesi yapabileceğini açıklama3 pb) Kırım'ın siyasi bakımdan Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız hâle gelmesinin Rusya'nın bölgeyi ele geçirmesini kolaylaştırdığını belirtme (1783'te Rusya'ya katılmasına değinilirse tam puan)3 pb) Halifelik yetkisinin, Osmanlı padişahının Kırım ve Rus yönetimindeki Müslümanlar üzerinde dinî etkisini sürdürmeyi amaçladığını belirtme2 pc) Karlofça'nın önemi: Osmanlı'nın ilk kez kalıcı ve geniş toprak kaybına uğraması2 pc) Küçük Kaynarca'nın farklı yönleri: Müslüman nüfuslu Kırım'ın kaybı, iç işlere müdahale yolunun açılması, Boğazlardan Rus ticaret gemilerinin geçmesi, savaş tazminatı (en az iki farklı yön; tek yön 1 puan)2 pc) Seçilen antlaşmayı en az bir kanıtla destekleyen tutarlı yargı (hangi antlaşmanın seçildiği değil, gerekçenin tutarlılığı puanlanır)2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) 2. madde. Rusya bu maddeye dayanarak kendini Osmanlı ülkesindeki Ortodoks halkın koruyucusu gibi gösterebilir ve onları bahane ederek Osmanlı Devleti'nin iç işlerine karışabilirdi. b) Kırım siyasi bakımdan Osmanlı'dan ayrılınca Osmanlı koruması ortadan kalktı ve Rusya bölgeyi kolayca etkisi altına aldı; nitekim Kırım 1783'te Rusya'ya katıldı. Padişaha halife olarak dinî bağlılık tanınması, Osmanlı'nın Kırım ve Rus yönetimindeki Müslümanlar üzerindeki etkisini tamamen kaybetmemesi amacını taşır. c) Karlofça ile Osmanlı Devleti ilk kez kalıcı ve geniş toprak kaybetti; bu, Avrupa'daki ilerleyişin bittiğini gösterdi. Küçük Kaynarca ise yalnız toprak kaybı getirmedi: Müslüman nüfusun yaşadığı Kırım elden çıktı, Rusya'ya iç işlere karışma yolu açıldı, Rus ticaret gemileri Boğazlardan geçmeye başladı ve tazminat ödendi. Bu yüzden Küçük Kaynarca'yı daha ağır buluyorum; çünkü zararları devletin iç düzenine ve egemenliğine kadar uzandı.

4. Soru 4

   kolay

   TAR.11.1.2Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri

   8 puan

   Tarih kulübündeki bir öğrenci, III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde yapılan bazı yenilikleri şöyle listeledi: 1. Paris başta olmak üzere bazı Avrupa başkentlerine ilk kez geçici elçiler gönderildi. 2. Deniz yoluyla İstanbul'a gelen yolcular sağlık kontrolünden geçirildi, gerektiğinde karantinaya alındı. 3. Yeniçeriler arasından seçilen tulumbacılarla ilk düzenli itfaiye teşkilatı kuruldu. 4. Doğu ve Batı'da yazılmış önemli eserleri Türkçeye çevirmek için bir tercüme heyeti oluşturuldu.

   a)Lale Devri'nin başlangıcını ve sonunu belirleyen iki olayı yazınız.

   b)Listedeki dört yeniliğin her birinin hangi alanda (diplomasi, sağlık, şehir güvenliği, kültür gibi) değişim sağladığını yazınız.

   c)Bu yeniliklerin bu dönemde yapılabilmesi ile dönemin dış politikası arasında nasıl bir ilişki kurabilirsiniz?

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Başlangıç: Pasarofça Antlaşması (1718), bitiş: Patrona Halil İsyanı (1730) (her biri 1 puan)2 pb) 1: diplomasi (Avrupa'yı tanıma), 2: sağlık, 3: şehir güvenliği (yangınla mücadele), 4: kültür/bilim (her doğru alan 1 puan)4 pc) Avrupa ile barış ortamının (savaştan kaçınan politikanın) yeniliklere zaman, kaynak ve Avrupa ile temas imkânı sağladığını belirtme2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir. b) 1. diplomasi, 2. sağlık, 3. şehir güvenliği (yangınla mücadele), 4. kültür ve bilim. c) Pasarofça'dan sonra Osmanlı Devleti Avrupa ile savaşmaktan kaçındı. Barış ortamı hem devlete iç işlere ayıracak zaman ve kaynak kazandırdı hem de elçiler aracılığıyla Avrupa'yı yakından tanıma fırsatı verdi; yenilikler bu ortamda yapılabildi.

5. Soru 5

   kolay

   TAR.11.1.2Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri

   10 puan

   İbrahim Müteferrika ile Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin oğlu Said Efendi'nin girişimleriyle İstanbul'da ilk Türk matbaası 1727'de açıldı. Şeyhülislamdan fetva, padişahtan ferman alındıktan sonra matbaanın çalışmasına belirli bir koşulla izin verildi. Müteferrika 1743'e kadar dil, tarih, coğrafya ve astronomi gibi alanlarda 17 kitap bastı. Ancak basılan kitapların önemli bir kısmı satılamadı.

   a)Matbaanın açılmasına hangi koşulla izin verilmiştir? Bu koşulun konulmasının bir nedenini yazınız.

   b)Metne ve bilgilerinize göre matbaanın Osmanlı toplumunda hızla yaygınlaşamamasının iki nedenini yazınız.

   c)"Osmanlı topraklarında 1727'den önce hiç matbaa yoktu." yargısı doğru mudur? Gerekçesiyle açıklayınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Koşul: dinî ilimlerle (tefsir, hadis, fıkıh, kelam) ilgili eserlerin basılmaması2 pa) Neden: toplumsal tepkiyi önlemek / el yazısıyla geçinen hattatlara iş alanı bırakmak (biri yeterli)2 pb) İki neden: okuryazar sayısının azlığı, yerli kâğıt üretiminin sınırlı olması, baskı maliyetinin yüksekliği, el yazması kitap alışkanlığı, hattatların olumsuz propagandası (her biri 2 puan)4 pc) Yargının yanlış olduğunu, daha önce İstanbul'da Yahudi, Ermeni ve Rum toplulukların matbaa kurduğunu belirtme; 1727'deki matbaanın ilk Türk matbaası olduğunu ayırt etme (yalnız "yanlış" yazıp gerekçe vermezse puan yok)2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Tefsir, hadis, fıkıh, kelam gibi dinî ilimlerle ilgili kitapların basılmaması koşuluyla izin verildi. Böylece hem olası toplumsal tepkinin önüne geçildi hem de el yazısıyla kitap yazan hattatlara geniş bir iş alanı bırakıldı. b) Okuryazar sayısı azdı, bu yüzden basılan kitaplar satılamadı. Ayrıca yerli kâğıt üretimi sınırlı ve baskı masrafları yüksekti. c) Doğru değildir. İstanbul'da daha önce Yahudi, Ermeni ve Rum topluluklar matbaa kurmuştu. 1727'de açılan, Türkçe kitap basan ilk Türk matbaasıdır.

6. Soru 6

   orta

   TAR.11.1.2Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri

   12 puan

   III. Ahmed Dönemi'nde Pasarofça'dan sonra süren barış, İran üzerine sefer düzenlenmesiyle sona erdi. Seferin masrafları için halktan yeni vergiler istendi; Anadolu ve Rumeli'de eşkıyalık arttı ve İstanbul'a büyük bir göç başladı. Şehirde işsizlik, pahalılık ve salgın hastalıklar arttı. İran'dan başarısız dönülmesi, yöneticilerin zevk ve eğlence içinde yaşaması ve liyakatsiz atamalar da tepkiyi büyüttü. 1730'da bir yeniçeri olan Patrona Halil'in başlattığı isyana esnaf, halk ve bazı ulema da katıldı. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa idam edildi, III. Ahmed tahtı I. Mahmud'a bıraktı. İsyancılar dönemin sembolü olan lale bahçelerini ve köşkleri yakıp yağmaladı.

   a)Metindeki bilgileri kullanarak isyanın ekonomik nedenlerini ve yönetimle ilgili nedenlerini ayrı ayrı yazınız (her biri için en az bir neden).

   b)İsyancıların lale bahçelerini ve köşkleri yakması, Lale Devri'ndeki yaşam tarzına bakış hakkında ne gösterir?

   c)"Lale Devri'ndeki değişimler bütün toplumu aynı ölçüde etkilemiştir." yargısını isyandan yararlanarak değerlendiriniz.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Ekonomik neden: İran seferinin mali yükü / yeni vergiler / İstanbul'da işsizlik ve pahalılık / esnafın sıkıntısı (biri yeterli)2 pa) Yönetimle ilgili neden: liyakatsiz atamalar / yöneticilerin zevk ve eğlence içinde yaşaması / seferin başarısız olması (biri yeterli)2 pb) Saray çevresinin gösterişli yaşamının ve lüks tüketimin halkın bir kesiminde tepki ve öfke doğurduğunu, bu yapıların dönemin sembolü olarak görüldüğünü açıklama4 pc) Yargının tam doğru olmadığını belirtme1 pc) Değişimlerin daha çok saray, devlet adamları ve İstanbul'un varlıklı kesiminde görüldüğünü; esnaf ve göç edenlerin ise yoksullaştığını, bu nedenle tepkinin isyana dönüştüğünü gerekçe gösterme3 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Ekonomik nedenler: İran seferinin masrafları yüzünden yeni vergiler kondu, İstanbul'a gelen göçle işsizlik ve pahalılık arttı. Yönetimle ilgili nedenler: liyakatsiz kişiler göreve getirildi, yöneticiler zevk ve eğlence içinde yaşadı ve sefer başarısız oldu. b) Lale bahçeleri ve köşkler, saray çevresinin gösterişli yaşamının sembolüydü. Bunların yakılması, sıkıntı çeken halkın bir kesiminin bu yaşamı israf olarak gördüğünü ve öfkesini bu sembollere yönelttiğini gösterir. c) Yargı tam doğru değildir. Köşkler, eğlenceler ve lüks tüketim daha çok saray ve varlıklı çevrelerde yaşandı. Aynı dönemde esnaf ve İstanbul'a göç edenler işsizlik ve pahalılıkla uğraşıyordu. İsyanın esnaf ve halk arasında hızla yayılması, değişimin toplumun her kesimine aynı şekilde yansımadığını gösterir.

7. Soru 7

   kolay

   TAR.11.1.31755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

   8 puan

   1 Kasım 1755 sabahı Lizbon şiddetli bir depremle sarsıldı. O gün Katoliklerin Azizler Günü'ydü. Sarsıntıyla devrilen mumlar, sobalar ve yağ lambaları şehrin dört bir yanında yangın çıkardı. Canını kurtarmak isteyenler Tagus Nehri kıyısına ve limana koştu; yaklaşık kırk beş dakika sonra Atlas Okyanusu'ndan gelen tsunami kıyıyı vurdu. 22 Mayıs 1766 sabahı ise İstanbul büyük bir depremle sarsıldı. Deprem, Kurban Bayramı'nın üçüncü günü, sabah namazından sonra meydana geldi. Fatih ve Bayezid camileri ile Kapalıçarşı gibi büyük yapılar ağır hasar gördü.

   a)Metne göre 1755 Lizbon Depremi'nde can kaybını artıran üç etkeni yazınız.

   b)1766 İstanbul Depremi'nde şehrin nüfusuna göre can kaybının daha az olmasında depremin gerçekleştiği zamanın nasıl bir etkisi olmuştur? İki depremi bu açıdan karşılaştırınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Üç etken: halkın Azizler Günü nedeniyle kiliselerde bulunması ve kiliselerin yıkılması, devrilen mum ve lambaların çıkardığı yangın, nehir kıyısına kaçanları vuran tsunami (her biri 2 puan)6 pb) Lizbon'da depremin insanların toplu hâlde kiliselerde olduğu saate denk geldiğini, İstanbul'da ise bayramın üçüncü günü sabah namazından sonra (cami cemaati dağıldıktan sonra) olduğunu karşılaştırarak belirtme (yalnız bir şehir için yazılırsa 1 puan)2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Halkın büyük bölümü Azizler Günü nedeniyle kiliselerdeydi ve yıkılan kiliselerin altında kaldı. Devrilen mumlar ve lambalar şehirde büyük bir yangın çıkardı. Yangından kaçıp nehir kıyısına sığınanları da tsunami vurdu. b) Lizbon'da deprem, insanların kalabalık hâlde kiliselerde bulunduğu bir saatte oldu. İstanbul'da ise bayramın üçüncü günü sabah namazından sonra oldu; insanlar büyük yapılarda toplu hâlde bulunmadığı için can kaybı nüfusa göre daha az kaldı.

8. Soru 8

   orta

   TAR.11.1.31755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

   12 puan

   Depremlerden sonra alınan bazı idari tedbirler: Lizbon (1755): Kral I. José, Bakan Pombal'ı acil müdahale ve yeniden yapılanma için geniş yetkilerle görevlendirdi. Yağma ve hırsızlığa idam cezası getirildi, sokaklara askerler yerleştirildi. Yıkılan mahkemelerin yerine geçici adli birimler kuruldu. İmar planları hazırlandı, plana uymayan inşaatlar durduruldu; Kilise ve zenginlerden gelen itirazlar dikkate alınmadı. Yeni binalarda taş duvarların içine yerleştirilen esnek bir ahşap iskelet kullanılması zorunlu tutuldu. İstanbul (1766): Arama kurtarma, barınma ve imar işleri için kaymakam, kadı ve subaşı görevlendirildi. Mimarbaşının başkanlığındaki bir heyet hasar tespiti yaptı. Yıkılan mahkemelerin yerine geçici adli birimler kuruldu. Yıkılan ahşap yapıların yerine taş ve kâgir binalar yapılması için ferman çıkarıldı; ancak halkın büyük bölümü yeni evlerini yine ahşaptan yaptı.

   a)İki şehirde de uygulanan benzer bir idari tedbiri yazınız.

   b)Yapı malzemesiyle ilgili kararları karşılaştırınız. İstanbul'daki kararın beklenen sonucu tam olarak vermemesinin nedenini açıklayınız.

   c)Lizbon'da yeniden yapılanma sürecinin Portekiz'de merkezî otoriteyi güçlendirmesinin nedenini açıklayınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Ortak tedbir: yıkılan mahkemelerin yerine geçici adli birimler kurulması (ya da arama kurtarma ve imar için yetkili görevlendirilmesi)3 pb) Karşılaştırma: Lizbon'da depreme karşı esneyen ahşap iskeletin (taş duvar içinde) zorunlu tutulduğunu, İstanbul'da ahşap yerine kâgir yapı zorunluluğu getirildiğini belirtme3 pb) Neden: halkın barınma ihtiyacını daha hızlı karşılamak için ahşapta ısrar etmesi2 pc) Bir bakana geniş yetki verildiğini, Kilise ve zenginlerin itirazlarının dikkate alınmadığını, kararların merkezden alınıp uygulandığını açıklama (iki unsur tam puan, bir unsur 2 puan)4 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Her iki şehirde de yıkılan mahkeme binalarının yerine geçici adli birimler kuruldu. b) Lizbon'da taş duvarların içine yerleştirilen ve sarsıntıda esneyen ahşap bir iskelet zorunlu tutuldu. İstanbul'da ise yıkılan ahşap evlerin yerine kâgir bina yapılması emredildi. Ancak halk barınma ihtiyacını daha çabuk karşılamak için ahşap ev yapmakta ısrar etti; bu yüzden karar tam uygulanamadı. c) Kral, Bakan Pombal'a geniş yetki verdi. Pombal, Kilise ve zenginlerin itirazlarını dikkate almadan imar ve yardım kararlarını merkezden aldı ve uyguladı. Böylece kamu yönetimi yeniden düzenlendi ve merkezî otorite güçlendi.

9. Soru 9

   zor

   TAR.11.1.31755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri

   15 puan

   Depremlerin bazı sosyal ve ekonomik etkileri: Lizbon (1755): Şehirdeki büyük kiliselerin neredeyse tamamı yıkıldı. Halkın önemli bir kısmı depremi Tanrı'nın cezası olarak gördü; Voltaire gibi düşünürler ise felaketin ilahi bir ceza mı yoksa doğal bir olay mı olduğunu sorgulayan eserler yazdı. Yeniden inşanın bütün kamu masrafları devlet bütçesinden karşılandı; devlet soylulara yeni vergiler koydu ve Kilise gelirlerinin çoğuna el koydu. Lizbon limanı Brezilya ve Afrika ile yürütülen sömürge ticaretinin kilit noktasıydı; liman tesislerinin yıkılmasıyla bu ticaret sekteye uğradı ve kentte iş yapan İngiliz ve Hamburglu tüccarlar da büyük zarar gördü. İstanbul (1766): Deprem halk arasında "Allah'ın gazabı" olarak yorumlandı. Hasar gören cami ve imaretlerin onarımı için Sultan II. Bayezid'in kurduğu vakfın dört yıllık geliri ayrıldı; kurumsal binaların ve vakıf eserlerinin tamir masraflarını hayır kurumları karşıladı. Divan-ı Hümayun her evden 22 akçe ek vergi alınmasına karar verdi. Su ve yiyecek temininde sıkıntılar yaşandı; inşaat malzemesi ve işçilik fiyatlarına narh konuldu.

   a)İki toplumun depremi yorumlama biçimindeki benzerliği yazınız. Lizbon'da bu konuda ortaya çıkan ve İstanbul'da görülmeyen tartışmayı açıklayınız.

   b)Yeniden inşanın masraflarının karşılanma yollarını iki şehir için karşılaştırınız. Bu farkın iki ülkedeki kurumların işleyişi hakkında ne gösterdiğini belirtiniz.

   c)"Lizbon Depremi'nin ekonomik etkileri İstanbul Depremi'ne göre çok daha geniş bir coğrafyaya yayılmıştır." yargısını metinden kanıtlarla gerekçelendiriniz.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Benzerlik: iki toplumda da depremin Tanrı'nın cezası/gazabı olarak yorumlanması2 pa) Lizbon'daki farklı tartışma: depremin ilahi bir ceza mı yoksa doğal bir olay mı olduğu tartışmasının düşünürler arasında başladığını belirtme2 pb) Lizbon: devlet bütçesi, soylulara yeni vergi, Kilise gelirlerine el konulması; İstanbul: vakıf gelirleri ve hayır kurumları, her evden ek vergi (her şehir için doğru iki yol 2 puan, birer yol 1 puan)4 pb) Çıkarım: Portekiz'de devletin Kilise ve soylular karşısında gücünü artırarak merkezîleştiği, Osmanlı'da ise vakıf sisteminin kamu hizmetlerinde önemli rol oynadığı3 pc) Lizbon'un Atlantik ve sömürge ticaretinin merkezi olduğunu, sömürge ticaretinin sekteye uğradığını ve yabancı (İngiliz, Hamburglu) tüccarların zarar gördüğünü kanıt gösterme (iki kanıt tam puan, bir kanıt 2 puan)3 pc) İstanbul'daki ekonomik etkilerin daha çok şehir içinde (konut, gıda, inşaat fiyatları) kaldığını karşılaştırma olarak belirtme1 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) İki toplumda da deprem Tanrı'nın cezası ya da gazabı olarak yorumlandı. Lizbon'da ise kiliselerin yıkılmasının yarattığı inanç sarsıntısıyla, depremin ilahi bir ceza mı yoksa doğal bir olay mı olduğu düşünürler arasında tartışılmaya başlandı. İstanbul'da böyle bir tartışma ortaya çıkmadı. b) Lizbon'da masraflar devlet bütçesinden karşılandı; devlet soylulara yeni vergiler koydu ve Kilise gelirlerinin çoğuna el koydu. İstanbul'da cami ve imaretlerin onarımı vakıf gelirleri ve hayır kurumlarıyla karşılandı, ayrıca her evden ek vergi alındı. Bu fark, Portekiz'de devletin Kilise ve soylular karşısında gücünü artırıp merkezîleştiğini, Osmanlı'da ise vakıfların kamu hizmetlerinde temel bir rol üstlendiğini gösterir. c) Lizbon, Brezilya ve Afrika ile yürütülen Atlantik ticaretinin merkeziydi; liman tesisleri yıkılınca bu ticaret sekteye uğradı. Zarar yalnız Portekizlilerle sınırlı kalmadı, İngiliz ve Hamburglu tüccarlar da büyük kayıplar yaşadı. İstanbul'daki ekonomik etkiler ise daha çok şehir içinde kaldı: konut ve yol hasarı, gıda sıkıntısı, inşaat fiyatlarının denetlenmesi gibi. Bu yüzden yargı doğrudur.

ODSGM 11. sınıf tarih 1. dönem 1. yazılı için 6 senaryo yayımladı; okulun zümresi birini seçer ve yazılıyı ona göre hazırlar. Senaryolar yalnız soru sayısında ayrılır: toplam 6-7 soru, tek ünite: 1. üni̇te: deği̇şen dünyada osmanli (1683-1789). Sorular açık uçlu ya da kısa cevaplı; çoktan seçmeli yok, işlem ve gerekçe puanlanır. Kâğıt Ortak Yazılı Sınav Sistemi (OYSS) üzerinden hazırlanır: iki soruyu zümre yazar, gerisi MEB soru havuzundan gelir.

Kaynak: MEB ÖDSGM, 2026-2027 1. Dönem Konu Soru Dağılım Tabloları, ortaöğretim tarih (11. sınıf). Kodlar ve öğrenme çıktıları resmî; soru aralıkları senaryolar arasındaki en az–en çok değerdir.