10. sınıf biyoloji 1. dönem 1. yazılı soruları

Soruları sınavdaki gibi süre tutarak kâğıda çöz. Bitirince “Çözdüm, kendimi puanla”yı aç ve cevabında olan ölçütleri işaretle. Puanın ve kazanım kazanım sonucun sayfanın sonunda; yalnız bu cihazda saklanır.

1. Soru 1

   kolay

   BİY.10.1.1Canlılık İçin Enerjinin Önemi (ATP’nin Yapısı ve Enerji Aktarımında ATP’nin Rolü)

   8 puan

   Bir öğrenci renkli kartonlarla ATP molekülünün modelini yapıyor. Sarı kart adenin bazını, yeşil kart riboz şekerini, art arda dizilen üç mavi kart ise fosfat gruplarını temsil ediyor. Kartları birbirine bağlamak için her bağ türüne farklı renkte bant kullanacak.

   a)Modelde adenin ile riboz arasına, riboz ile ilk fosfat arasına ve fosfatların kendi aralarına hangi bağları temsil eden bantlar yapıştırılmalıdır? Yazınız.

   b)Öğrenci en uçtaki mavi kartı koparıyor. Gerçek molekülde bu olay sonucunda oluşan ürünleri ve olayın adını yazınız.

   c)Hücrede koparılan fosfatın yeniden bağlanarak ATP'nin yeniden oluşmasını sağlayan olayı adıyla birlikte, kullanılan ve oluşan maddeleri gösteren kısa bir eşitlikle yazınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Adenin–riboz arası glikozit bağı, riboz–fosfat arası ester bağı, fosfatlar arası fosfat bağı; her doğru bağ 1 puan3 pb) Ürünler: ADP, inorganik fosfat (Pi) ve enerji (üçü de doğruysa 2 puan, ikisi doğruysa 1 puan)2 pb) Olayın adı: defosforilasyon (ATP'nin hidrolizi)1 pc) ADP + Pi + enerji → ATP + H₂O eşitliği ve olayın adının fosforilasyon olduğunu belirtme (yalnız ad ya da yalnız eşitlik 1 puan)2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Adenin ile riboz arasına glikozit bağı, riboz ile ilk fosfat arasına ester bağı, fosfatların arasına fosfat bağları. b) ADP, inorganik fosfat (Pi) ve serbest enerji oluşur. Bu olaya defosforilasyon denir. c) Fosforilasyon: ADP + Pi + enerji → ATP + H₂O

2. Soru 2

   orta

   BİY.10.1.1Canlılık İçin Enerjinin Önemi (ATP’nin Yapısı ve Enerji Aktarımında ATP’nin Rolü)

   10 puan

   Bir öğrenci arkadaşına şöyle diyor: "Kalp kası hücreleri hiç durmadan çalıştığı için ATP'yi kendileri üretmek zorunda değil; yanlarındaki hücrelerde üretilen ATP'yi alıp kullanırlar. Ayrıca kas hücreleri dinlenirken bol miktarda ATP üretip saklar, koşarken bu stoku harcar."

   a)Öğrencinin iki iddiasındaki hatayı ayrı ayrı belirterek bilimsel gerekçesini yazınız.

   b)Koşan bir insanın bacak kası hücresi, ihtiyaç duyduğu ATP'yi nasıl sağlar? Besinlerdeki enerjiyle ilişkilendirerek açıklayınız.

   c)Bir kas hücresinin ATP'yi kullanabileceği iki yaşamsal olay yazınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Birinci iddia: ATP hücre zarından geçemez, bir hücreden diğerine aktarılamaz; her hücre kendi ATP'sini üretir3 pa) İkinci iddia: ATP depolanamaz, ihtiyaç anında üretilip tüketilir (yalnız "yanlış" demek 0 puan)3 pb) Besinlerdeki (glikoz gibi) kimyasal enerjinin hücre içinde ATP'ye dönüştürüldüğünü ve harcanan ATP'nin ADP + Pi'den sürekli yeniden üretildiğini (ATP döngüsü/fosforilasyon) açıklama; yalnız birini belirtirse 1 puan2 pc) İki doğru olay (kas kasılması, aktif taşıma, protein gibi maddelerin sentezi vb.), her biri 1 puan2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Birinci iddia yanlış: ATP hücre zarından geçemez, bu yüzden bir hücreden başka hücreye aktarılamaz; kalp kası hücresi ATP'sini kendi içinde üretir. İkinci iddia da yanlış: ATP depolanmaz, anlık olarak üretilir ve tüketilir. b) Kas hücresi kandan aldığı glikoz gibi besinlerdeki kimyasal enerjiyi kullanarak ATP üretir. Harcanan ATP, ADP'ye fosfat ve enerji eklenmesiyle (fosforilasyon) sürekli yeniden oluşturulur; buna ATP döngüsü denir. c) Kas kasılması ve aktif taşıma.

3. Soru 3

   zor

   BİY.10.1.1Canlılık İçin Enerjinin Önemi (ATP’nin Yapısı ve Enerji Aktarımında ATP’nin Rolü)

   12 puan

   Aşağıdaki veriler bir düşünce deneyi için kurgulanmıştır. Bir araştırmacı, laboratuvarda yaşatılan hücrelere, hücrede ATP üretimini durduran X adlı bir madde ekliyor ve bazı ölçümler yapıyor.

   Ölçüm	X eklenmeden önce	X eklendikten 10 dakika sonra
   Aktif taşımayla hücreye alınan madde (birim/dakika)	40	2
   Sentezlenen protein (birim/saat)	25	1
   Hücre içindeki glikoz (birim)	50	49

   a)Aktif taşıma ve protein sentezi neden neredeyse durmuştur? Bu olayların enerji bakımından hangi tür tepkimeler olduğunu belirterek açıklayınız.

   b)Hücrede glikoz neredeyse hiç azalmadığı hâlde bu olaylar neden sürdürülememiştir? Açıklayınız.

   c)Araştırmacı, "Hücrelerin bulunduğu sıvıya hazır ATP eklersem olaylar yeniden başlar." diye düşünüyor. Bu tahmini gerekçesiyle değerlendiriniz.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Aktif taşıma ve protein sentezinin enerji gerektiren (endergonik) olaylar olduğunu belirtme2 pa) Bu olayların enerjisinin ATP'den sağlandığını, ATP üretimi durunca enerji bulunamadığı için yavaşladığını açıklama2 pb) Glikozdaki enerjinin hücrede doğrudan kullanılamadığını, önce ATP'ye dönüştürülmesi gerektiğini belirtme2 pb) ATP'nin canlılarda ortak enerji molekülü olduğunu, X yüzünden glikoz enerjisinin ATP'ye aktarılamadığını ve glikozun bu yüzden harcanmadan kaldığını ilişkilendirme2 pc) Tahminin doğru olmadığını belirtme1 pc) Gerekçe: ATP hücre zarından geçemez, dışarıdaki ATP hücre içine giremez; ATP her hücrede kendi içinde üretilmelidir (gerekçesiz cevap 0 puan, gerekçe doğru ama eksikse 2 puan)3 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Aktif taşıma ve protein sentezi enerji gerektiren, yani endergonik olaylardır. Bu enerji ATP'nin yıkılmasıyla sağlanır. X, ATP üretimini durdurduğu için gereken enerji karşılanamamış ve olaylar neredeyse durmuştur. b) Glikozdaki kimyasal enerji hücrede doğrudan iş yapmak için kullanılamaz; önce ATP'ye aktarılması gerekir. ATP hücrenin ortak enerji molekülüdür. X yüzünden glikozun enerjisi ATP'ye dönüştürülemediği için glikoz harcanmadan kalmış, olaylar ise enerjisiz kalmıştır. c) Tahmin doğru değildir. ATP hücre zarından geçemez, bu yüzden hücre dışına eklenen ATP hücrenin içine giremez ve kullanılamaz. Hücre ihtiyaç duyduğu ATP'yi kendi içinde üretmek zorundadır.

4. Soru 4

   kolay

   BİY.10.1.3Işık Enerjisi Kullanılarak Besin Sentezi: Fotosentez (Işığın Kullanıldığı Tepkimeler, Işığın Kullanılmadığı Tepkimeler, Fotosentez Hızına Etki Eden Çevresel Faktörler)

   7 puan

   Bir öğrenci, içi su dolu üç cam tüple bir deney kuruyor. Tüplerin sıcaklığı ve su miktarı aynı tutuluyor. 5 dakika boyunca tüplerde oluşan gaz kabarcıkları sayılıyor. Sonuçlar kurgudur. Tüp 1: Su bitkisi dalı var, tüp ışıkta. Sonuç: 24 kabarcık Tüp 2: Aynı büyüklükte su bitkisi dalı var, tüp karanlıkta. Sonuç: 0 kabarcık Tüp 3: Bitki yok, tüp ışıkta. Sonuç: 0 kabarcık

   a)Tüp 1 ile Tüp 2 karşılaştırıldığında bu deneyin bağımsız ve bağımlı değişkenini yazınız.

   b)Öğrenci neden bitki bulunmayan Tüp 3'ü de deneye eklemiştir? Açıklayınız.

   c)Tüp 1'de oluşan kabarcıklarda fotosentezle üretilen hangi gaz bulunur? Bu gazın atomları fotosentezde kullanılan hangi maddeden gelir?

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Bağımsız değişken: ışık (ışığın varlığı); bağımlı değişken: kabarcık sayısı; her biri 1 puan2 pb) Kabarcıkların bitkiden kaynaklandığını, ışığın tek başına (bitki olmadan) gaz oluşturmadığını göstermek için kontrol olarak eklendiğini açıklama (yalnız "kontrol tüpü" demek 1 puan)2 pc) Gazın oksijen (O₂) olduğunu yazma1 pc) Oksijenin kaynağının su (H₂O) olduğunu, ışığın kullanıldığı tepkimelerde suyun parçalanmasıyla (fotoliz) açığa çıktığını belirtme; yalnız "su" yazarsa 1 puan2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Bağımsız değişken ışığın olup olmamasıdır, bağımlı değişken oluşan kabarcık sayısıdır. b) Tüp 3 kontrol tüpüdür. Bitki olmadan ışıkta kabarcık oluşmadığını göstererek kabarcıkların bitkinin fotosentezinden kaynaklandığını kanıtlar. c) Oksijen gazı. Oksijen, ışığın kullanıldığı tepkimelerde suyun fotolizle parçalanmasından gelir; yani kaynağı sudur.

5. Soru 5

   orta

   BİY.10.1.3Işık Enerjisi Kullanılarak Besin Sentezi: Fotosentez (Işığın Kullanıldığı Tepkimeler, Işığın Kullanılmadığı Tepkimeler, Fotosentez Hızına Etki Eden Çevresel Faktörler)

   10 puan

   Bir öğrenci aynı türden, aynı büyüklükte iki saksı bitkisini önce 48 saat karanlıkta bekletiyor. Sonra her birini ışık geçiren, hava almayan ayrı bir fanusa koyuyor. A fanusuna bir kap KOH çözeltisi (karbondioksit tutucu), B fanusuna aynı büyüklükte bir kap saf su yerleştiriyor. İki fanus 6 saat aynı ışık ve sıcaklıkta bekletiliyor. Ardından her bitkiden bir yaprak alınıp iyot çözeltisiyle test ediliyor (iyot çözeltisi nişasta varsa koyu mavi-mor renk verir). Kurgu sonuçlar: A bitkisinin yaprağında renk değişmiyor, B bitkisinin yaprağı koyu mavi-mor renk alıyor.

   a)Bitkiler deneyden önce neden 48 saat karanlıkta bekletilmiştir? Açıklayınız.

   b)A bitkisinin yaprağında nişasta bulunmamasını fotosentezin ışığın kullanılmadığı tepkimeleriyle ilişkilendirerek açıklayınız.

   c)Bu deney fotosentezde hangi maddenin kullanıldığını ve hangi maddenin üretildiğini göstermektedir? Yazınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Karanlıkta fotosentez yapılamadığı için yapraktaki nişastanın tükenmesini, böylece deney sonunda bulunacak nişastanın deney sırasında üretildiğinden emin olunmasını sağlamak (yalnız "nişasta tükensin diye" yazarsa 2 puan)3 pb) KOH'nin fanustaki CO₂'yi tuttuğunu, A bitkisinin CO₂ alamadığını belirtme2 pb) CO₂'nin ışığın kullanılmadığı tepkimelerde (Calvin döngüsü) organik madde üretiminde kullanılan karbon kaynağı olduğunu, CO₂ olmadan glikoz ve dolayısıyla nişasta üretilemediğini açıklama3 pc) Kullanılan madde: CO₂; üretilen madde: nişasta (glikoz/organik madde); her biri 1 puan2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Karanlıkta fotosentez olmadığı için bitki yapraklarındaki nişastayı harcar. Böylece deney sonunda yaprakta nişasta görülürse bunun deney sırasında yapılan fotosentezle üretildiği anlaşılır. b) KOH, A fanusundaki karbondioksidi tuttuğu için bitki CO₂ alamamıştır. CO₂, ışığın kullanılmadığı tepkimelerde (Calvin döngüsü) organik madde sentezinde kullanılan karbon kaynağıdır. CO₂ olmadığı için glikoz üretilememiş, glikozdan nişasta da oluşamamıştır. c) Fotosentezde karbondioksitin kullanıldığını, nişasta gibi organik maddenin üretildiğini gösterir.

6. Soru 6

   kolay

   BİY.10.1.5Sindirim (Hücre İçi Sindirim ve Hücre Dışı Sindirim), Canlılarda Sindirim Yapıları

   8 puan

   Aşağıda altı farklı sindirim olayı verilmiştir: 1. Amibin yalancı ayaklarıyla yakaladığı besini sindirmesi 2. Bir süngerin sudan süzdüğü besin parçacıklarını sindirmesi 3. İnsanın akyuvar hücresinin bir bakteriyi yok etmesi 4. Çürüyen bir ağaç kütüğündeki mantarın odunu sindirmesi 5. Bir salyangozun marul yaprağını sindirmesi 6. Bir kurdun yediği etin ince bağırsakta sindirilmesi

   a)Olayları numaralarıyla hücre içi sindirim ve hücre dışı sindirim olarak iki gruba ayırınız.

   b)Hücre içi ve hücre dışı sindirim arasındaki temel farkı, enzimlerin besinle nerede karşılaştığını belirterek açıklayınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Hücre içi: 1, 2, 3; hücre dışı: 4, 5, 6; her doğru yerleştirilen olay 1 puan6 pb) Hücre içi sindirimde besinin hücreye alınıp koful içinde lizozom enzimleriyle sindirildiğini, hücre dışı sindirimde enzimlerin hücreden salgılanıp besinin hücre dışında sindirildiğini belirtme (yalnız biri doğruysa 1 puan)2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Hücre içi sindirim: 1, 2, 3. Hücre dışı sindirim: 4, 5, 6. b) Hücre içi sindirimde besin endositozla hücreye alınır, besin kofulu lizozomla birleşir ve enzimler besini hücrenin içinde parçalar. Hücre dışı sindirimde enzimler hücreden dışarı salgılanır, besin hücre dışında parçalanır ve oluşan küçük moleküller hücreye alınır.

7. Soru 7

   orta

   BİY.10.1.5Sindirim (Hücre İçi Sindirim ve Hücre Dışı Sindirim), Canlılarda Sindirim Yapıları

   10 puan

   Bir doğa belgeselinde üç memeli tanıtılıyor. Gerçek adları yerine X, Y ve Z harfleri kullanılmıştır. X: Büyük ve sivri köpek dişleri var, azı dişleri tırtıklı. Midesi tek bölmeli, bağırsağı vücut boyuna göre kısa. Y: Köpek dişi yok, azı dişleri geniş ve çıkıntılı yüzeyli. Midesi dört bölmeli, yuttuğu besini bir süre sonra ağzına geri getirip yeniden çiğniyor. Bağırsağı uzun. Z: Köpek dişi yok, azı dişleri geniş yüzeyli. Midesi tek bölmeli, kör bağırsağı gelişmiş. Bağırsağı uzun.

   a)X, Y ve Z'yi beslenme tipine göre sınıflandırınız. Her biri için bir gerekçe yazınız.

   b)Y ve Z'nin bitkilerdeki selülozu sindirdikleri yeri ve bu sindirimi sağlayan canlıları karşılaştırınız.

   c)Y'de yutulan besinin mideden ince bağırsağa kadar izlediği yolu, mide bölümlerinin adlarını kullanarak sırasıyla yazınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) X etçil; Y ve Z otçul; her canlı için doğru tip ve uygun gerekçe (diş yapısı, mide ya da bağırsak uzunluğu) 1 puan, gerekçesiz 0 puan3 pb) Y'de selülozun mide bölmelerinde (işkembe ve börkenek) sindirildiğini belirtme1 pb) Z'de selülozun kör bağırsakta sindirildiğini belirtme1 pb) Her ikisinde de selülozu sindiren enzimlerin hayvanın kendisinden değil, mikroorganizmalardan geldiğini belirtme2 pc) İşkembe → börkenek → ağız (geviş getirme) → kırkbayır → şirden → ince bağırsak sırası (geviş adımı eksik ama diğer sıra doğruysa 2 puan, sıra hatalıysa 0 puan)3 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) X etçildir; sivri köpek dişleri ve kısa bağırsağı et yemeye uygundur. Y otçuldur; dört bölmeli midesi var ve geviş getiriyor. Z otçuldur; geniş öğütücü azı dişleri ve uzun bağırsağı var. b) Y'de selüloz işkembe ve börkenekte, Z'de ise kör bağırsakta sindirilir. İkisinde de selülozu sindiren enzimleri hayvanın kendisi değil, bu bölümlerde yaşayan mikroorganizmalar üretir. c) İşkembe → börkenek → ağız (yeniden çiğneme) → kırkbayır → şirden → ince bağırsak.

8. Soru 8

   zor

   BİY.10.1.5Sindirim (Hücre İçi Sindirim ve Hücre Dışı Sindirim), Canlılarda Sindirim Yapıları

   12 puan

   Bir çiftlikte tohumla beslenen tavuklar iki gruba ayrılıyor. Birinci grubun yemine ince çakıl taşı karıştırılıyor, ikinci grubun yemine karıştırılmıyor. Diğer bütün koşullar aynı tutuluyor. Bir süre sonra dışkıda sindirilmeden kalmış tohum parçalarının oranı ölçülüyor. Kurgu sonuçlar: Çakıllı yem verilen grup: %3 Çakılsız yem verilen grup: %11

   a)Sonuçları tavuğun sindirim sistemindeki ilgili yapıyla ilişkilendirerek açıklayınız.

   b)Tavukta besinin kursak, bezli mide ve kaslı mideden geçerken uğradığı değişiklikleri sindirim çeşitlerine göre (mekanik ya da kimyasal) sınıflandırınız.

   c)Bir öğrenci "Kuşlarda diş olmadığı için mekanik sindirim yapılamaz." diyor. Bu görüşü insanla karşılaştırarak sorgulayınız.

   Çözdüm, kendimi puanla

   Cevabında olan her ölçütü işaretle.

   a) Çakılların kaslı midede (taşlık) tohumların ezilip parçalanmasına yardımcı olduğunu belirtme2 pa) İyi parçalanan tohumların kimyasal sindirimi kolaylaştığı için çakıllı grupta sindirilmeden kalan oranın düştüğünü veriyle ilişkilendirme2 pb) Kursak: besin depolanır ve yumuşar (enzimle sindirim yok); bezli mide: enzim ve asit salgısıyla kimyasal sindirim başlar; kaslı mide: mekanik sindirim; her yapı 1 puan3 pb) Kimyasal sindirimin tamamlanıp yapı taşlarının emiliminin ince bağırsakta olduğunu belirtme1 pc) Görüşün yanlış olduğunu, kuşlarda mekanik sindirimin kaslı midede (taşlık) yapıldığını belirtme2 pc) İnsanda mekanik sindirimin dişlerle ağızda (ve mide kaslarıyla) yapıldığını belirterek iki canlıda bu işi farklı yapıların üstlendiğini karşılaştırma2 p

   Örnek cevap (tam puan)

   a) Tavuğun dişi olmadığı için tohumlar kaslı midede (taşlık) ezilerek parçalanır. Çakıllar bu ezme işini kolaylaştırır. Küçük parçalara ayrılan tohumlar enzimlerle daha kolay sindirildiği için çakıllı grupta sindirilmeden kalan tohum oranı daha düşüktür (%3'e karşı %11). b) Kursakta besin depolanır ve yumuşar. Bezli midede salgılanan enzim ve asitle kimyasal sindirim başlar. Kaslı midede besin ezilerek mekanik sindirime uğrar. Kimyasal sindirim ince bağırsakta tamamlanır ve emilim orada gerçekleşir. c) Görüş yanlıştır. Kuşlarda diş yoktur ama mekanik sindirim kaslı midede (taşlık) yapılır. İnsanda ise mekanik sindirim ağızda dişlerle çiğneme ve midedeki kas hareketleriyle yapılır. Yani iki canlıda da mekanik sindirim vardır, yalnızca bu işi yapan yapılar farklıdır.

ODSGM 10. sınıf biyoloji 1. dönem 1. yazılı için 3 senaryo yayımladı; okulun zümresi birini seçer ve yazılıyı ona göre hazırlar. Senaryolar yalnız soru sayısında ayrılır: toplam 5-6 soru, tek ünite: enerji̇. Sorular açık uçlu ya da kısa cevaplı; çoktan seçmeli yok, işlem ve gerekçe puanlanır. Kâğıt Ortak Yazılı Sınav Sistemi (OYSS) üzerinden hazırlanır: iki soruyu zümre yazar, gerisi MEB soru havuzundan gelir.

Kaynak: MEB ÖDSGM, 2026-2027 1. Dönem Konu Soru Dağılım Tabloları, ortaöğretim biyoloji (10. sınıf). Kodlar ve öğrenme çıktıları resmî; soru aralıkları senaryolar arasındaki en az–en çok değerdir.